Εκτύπωση αυτής της σελίδας

Οι γραβάτες επέστρεψαν επίμονα, μετά από δεκαετίες... Ποιοι πλέον και γιατί τις φοράνε;

«Μια καλοδεμένη γραβάτα είναι το πρώτο βήμα για μια αξιοπρεπή ζωή», έγραφε το 1893 ο Όσκαρ Ουάιλντ στο Μια γυναίκα χωρίς σημασία.

Δανδής ο ίδιος και υποχρεωμένος λόγω της θέσης και της τάξης του να επιδεικνύει ένα σχετικό κύρος, η αλήθεια είναι ότι δεν θα μπορούσε να πράξει διαφορετικά. Την ίδια στιγμή και με δεδομένο πως στην εποχή του η ομοφυλοφιλία αποτελούσε ποινικό αδίκημα, η σφιχτά δεμένη γραβάτα στον λαιμό του λειτουργούσε και ως ένα σύμβολο του –υπό αμφισβήτηση– ανδρισμού του. Η περίπτωσή του είναι μακρινή, οι συμβολισμοί ωστόσο που τη συνοδεύουν δεν μας είναι και τόσο ξένοι. «Με μια συνοπτική αναδρομή στα τελευταία εκατό χρόνια, μπορούμε να συμπεράνουμε με ευκολία πως η γραβάτα έχει λειτουργήσει ως σύμβολο συμμόρφωσης τόσο στα κοινωνικά όσο και στα φυλετικά πρότυπα», σημειώνει η θεωρητικός μόδας Δανάη Ιωάννου.

Αυτή ήταν, άλλωστε, και η αιτία της «παρακμής» της. Από τους πολιτικούς που την απέρριψαν, προκειμένου να αφήσουν το πρώτο κουμπί του πουκαμίσου τους ανοιχτό, μέχρι τον μερικό επαναπροσδιορισμό των ενδυματολογικών κανόνων στις μεγάλες εταιρείες, η χρήση της ανακηρύχθηκε πολλάκις ξεπερασμένη. Μόνο που φέτος, ο βρετανικός οίκος μόδας TM Lewin ανακοίνωσε πως οι πωλήσεις γραβατών έχουν αυξηθεί κατά 200% – σύμφωνα με τις μετρήσεις τους για το καλοκαίρι του 2026. Η αναθέρμανση του ενδιαφέροντος για τις γραβάτες αποτυπώνεται και στις διαδκτυακές τάσεις, στην αύξηση των αναζητήσεων στο Pinterest και στα σχετικά hashtags του TikTok, ενώ τα παιδιά της Γενιάς Ζ βρίσκουν ξαφνικά τη γραβάτα «κουλ και μοδάτη» (σύμφωνα με έρευνα της αλυσίδας Aldi).

Τι συμβαίνει και γιατί; Είναι μια αντίδραση στο χαλαρό και αθλητικό στιλ που παγιώθηκε κυρίως λόγω της πανδημίας; Είναι η επιρροή της χιπ χοπ σκηνής, που χρησιμοποιεί συστηματικά τη γραβάτα ως ένα παιχνίδι με όρους εξουσίας; Ή απλώς η μόδα κάνει κύκλους; «Πάντα υπάρχει σκοπός και λόγος. Η γραβάτα είναι ένα κόσμημα. Μπορείς να κάνεις το λούσο σου χωρίς να δώσεις μια περιουσία, κι αυτό είναι πολύ σημαντικό», η Μαριάννα Παγώνη ιδιοκτήτρια του οίκου Pagoni Maison des Cravates, με φυσικά καταστήματα στο Κολωνάκι και στον Πειραιά.

Μια λωρίδα ιστορίας

«Αν και καθιερώθηκε ως απαραίτητο αξεσουάρ του επαγγελματικού ντυσίματος τη δεκαετία του '20, παραλλαγές της γραβάτας προϋπήρχαν για αιώνες και ανέκαθεν αποτελούσαν σύμβολα αρχής και κοινωνικής διάκρισης, με τη μαζική παραγωγή της –ύστερα από την καθιέρωση της πατέντας της από τον Τζέσε Λάνγκσντορφ το 1922– να οδηγεί στην ευρεία διάδοσή της μεταξύ των κύκλων της μεσαίας τάξης», αναφέρει η Δανάη Ιωάννου. Η ιστορία της, βέβαια, ξεκινά χρόνια πριν, όπως αποδεικνύει και το όνομά της. Η γαλλική λέξη «cravate», στην οποία οφείλει την προέλευσή της και η αντίστοιχη ελληνική, αποτελεί παραφθορά της λέξης «Croate» (Κροάτης). Η ετυμολογική αυτή συνάντηση συνέβη κατά τη διάρκεια του Τριακονταετούς Πολέμου (1618-1648), όπου οι Γάλλοι στρατιώτες παρατήρησαν το υφασμάτινο μαντίλι που φορούσαν στον λαιμό οι Κροάτες μισθοφόροι, οι οποίοι συμμετείχαν στο πλευρό των Αψβούργων.

Κατά πολλούς ιστορικούς, εκδοχές της γραβάτας μπορούμε να ανιχνεύσουμε και στις μούμιες της αρχαίας Αιγύπτου, χρονολογούμενες περί το 1500 π.Χ., όπου συναντάμε τον λεγόμενο Κόμπο της Ίσιδας (στα αιγυπτιακά «tyet» ή «tit»), κόμπο που θυμίζει αυτόν των σημερινών γραβατών. Κατά άλλους πάλι, οι λαιμοδέτες αποτελούν μετεξέλιξη της αρχαιορωμαϊκής focalia, μιας λεπτής λωρίδας υφάσματος που δενόταν γύρω από τον λαιμό των αστών. Όποια κι αν είναι η αρχή αυτής της ιστορίας, το κεφάλαιο που μας αφορά (γ)ράφτηκε στα γαλλικά σαλόνια του 17ου αιώνα, στους κύκλους των ευγενών και στα στιλιστικά πειράματα που ακολούθησαν. Πότε ως φιόγκος (pussy bow) και πότε ως μια στενή λωρίδα μεταξωτού υφάσματος που κρεμόταν πάνω στο φράκο των ευγενών, κάθε εποχή έδενε τον λαιμό της με ένα υφασμάτινο αξεσουάρ. Ακόμη κι όταν οι κώδικες άλλαζαν ή χαλάρωναν, η γραβάτα δεν έχανε τη δυναμική της – κι αυτό ίσως δικαιολογεί την ισχύ της σήμερα.

Προσωπική έκφραση

«Η σημερινή επιστροφή της συνδέεται με μια ευρύτερη αναζήτηση της προσωπικής έκφρασης μέσα από το ντύσιμο, αλλά και με μια διάθεση για πιο προσεγμένες εμφανίσεις. Αυτό που παρατηρούμε είναι ότι η γραβάτα ξεφεύγει πλέον από τα αυστηρά όρια του επίσημου ενδυματολογικού κώδικα, χωρίς όμως να χάνει τη διαχρονική της αξία, την κομψότητα και τον ιδιαίτερο συμβολισμό της. Άλλωστε, η γραβάτα δεν ακολούθησε ποτέ απλώς τη μόδα. Διαμόρφωσε τη δική της θέση στην ιστορία της ανδρικής ένδυσης και κάθε εποχή βρίσκει έναν νέο τρόπο να την επαναπροσδιορίσει», σημειώνουν οι υπεύθυνοι του Andrew's Ties, που βρίσκεται στο κέντρο της Αθήνας. Όπως εξηγούν, αυτό που παρατηρούν και στο κατάστημά τους είναι ότι το κοινό της γραβάτας διευρύνεται, με τις νέες γενιές να πειραματίζονται όλο και περισσότερο γύρω από τις υφές και τις χρήσεις της. «Σήμερα, βλέπουμε πολλούς νεότερους να την εντάσσουν συνειδητά στο προσωπικό τους στιλ, όχι επειδή επιβάλλεται, αλλά επειδή το θέλουν».

«Η σημερινή επιστροφή της συνδέεται με μια ευρύτερη αναζήτηση της προσωπικής έκφρασης μέσα από το ντύσιμο», σημειώνουν οι υπεύθυνοι του Andrew's Ties.

Αντίστοιχη είναι και η θέση της Μαριάννας και της Έλενας Παγώνη, του οίκου Pagoni Maison des Cravates. «Η γραβάτα έχει επανέλθει δυναμικά τα τελευταία χρόνια, γιατί όλοι θέλουν να ξεχωρίσουν, ακόμη και οι γυναίκες. Είναι μια τάση που, όπως συμβαίνει συνήθως, ξεκινά απ' έξω προς τα μέσα. Η Ελλάδα είναι μια μικρή αγορά και πολλά από τα tie shops έχουν κλείσει την τελευταία δεκαετία. Εμείς έχουμε κρατήσει τη φίρμα μας, την αίγλη μας, την ποιότητά μας και κυρίως την ποικιλία.

Τα είδη πρέπει να είναι πολλά, όχι μόνο εκκεντρικό ή συντηρητικό, ώστε ο ενδιαφερόμενος να μπορεί να εκπροσωπείται ανάλογα με την περίσταση, τη διάθεση και τον χώρο. Δεν είναι σωστό δύο κύριοι που βρίσκονται στο ίδιο περιβάλλον να φορούν την ίδια γραβάτα. Η γραβάτα είναι έκφραση και όχι συμμόρφωση», σημειώνουν, με τον οίκο τους να αποτελεί έναν από τους ιστορικότερους του είδους παγκοσμίως, συμπληρώνοντας μάλιστα σε έξι χρόνια τον έναν αιώνα παρουσίας.

Η γραβάτα των γυναικών

Η έννοια της συμμόρφωσης, που επανέρχεται εδώ συχνά, δεν είναι τυχαία. «Η ταύτιση της γραβάτας με την επισημότητα, τον επαγγελματισμό αλλά και την εξουσία υπήρξε επίσης η αφορμή ώστε το αξεσουάρ να χρησιμοποιηθεί ως σύμβολο για την αμφισβήτηση αυτών των συμβολισμών», εξηγεί η Δανάη Ιωάννου. Συγκεκριμένα, στη σημειωτική της μόδας η γραβάτα έχει λειτουργήσει πολλαπλώς ως σημείο αντίθεσης και επαναδιαπραγμάτευσης των ιδεών σχετικά με το φύλο αλλά και τον τρόπο που η κοινωνία αντιλαμβανόταν τη θέση της γυναίκας μέσα από τις ενδυματολογικές πρακτικές, προσθέτει. Χρειάζεται, τότε, να γυρίσουμε μερικά χρόνια πίσω και να κοιτάξουμε την πορεία της γραβάτας μέσα από τα ντυσίματα των ίδιων των γυναικών.

Το κίνημα της ενδυματολογικής μεταρρύθμισης (1850-1890), γνωστό και ως Victorian dress reform, αποτελεί μία από τις πρώτες και ισχυρότερες προσπάθειες για την απελευθέρωση των γυναικών από τους ασφυκτικούς και συχνά ανθυγιεινούς ενδυματολογικούς κανόνες της Βικτωριανής περιόδου. Δεν συνέβαλε μόνο στην κατάργηση του κορσέ και στη γενικότερη διεκδίκηση των γυναικείων δικαιωμάτων μέσα από την καθιέρωση των bloomers (των φαρδιών γυναικείων εσωρούχων που έφταναν μέχρι το γόνατο, αυτό που στα ελληνικά έχει αποδοθεί ως φουφούλα) και του παντελονιού, αλλά και στην ευρεία χρήση της γραβάτας από τις φεμινίστριες. Η υιοθέτηση των ανδρικών αξεσουάρ υπήρξε μια ξεκάθαρη και απτή πολιτική πράξη, καθώς μέσα από τη χρήση των συμβόλων της ανδρικής επιβολής εκείνες διεκδίκησαν τη χειραφέτησή τους και την ίση εκπροσώπηση στον δημόσιο χώρο.

Αφίσα του 1907 από το κίνημα κατά της ψήφου των γυναικών, που δείχνει μια «άσχημη» σουφραζέτα να φοράει γραβάτα. (Φωτογραφία: Ken Florey Suffrage coll./ Getty Images/ Ideal Image)
Φυσικά, ακολούθησαν οι σουφραζέτες στις αρχές του 20ού αιώνα, οι οποίες όχι μόνο ενσωμάτωσαν στον ενδυματολογικό τους κώδικα τη γραβάτα, αλλά και τη μετέτρεψαν σε σύμβολο των διεκδικήσεών τους για ισότητα στο δικαίωμα ψήφου και εργασίας. Η μόδα, ως είθισται να συμβαίνει, δεν καθυστέρησε, με τις μεγάλες σταρ του Χόλιγουντ όπως η Κάθριν Χέπμπορν και η Μάρλεν Ντίτριχ να καθιερώνουν τη γραβάτα ως το κατεξοχήν αξεσουάρ του ανδρόγυνου στιλ στη μεγάλη οθόνη – κι αυτό γιατί ακόμη και το σινεμά θέλησε να επαναδιαπραγματευτεί τα πρότυπα και τους όρους της εποχής.

«Το ανδρόγυνο είναι πολύ πιο θηλυκό στη βάση του», σημειώνει η Μαριάννα Παγώνη, η οποία εξ αρχής ενσωμάτωσε τη γραβάτα στα ντυσίματά της. Θυμάται πάρτι και δεξιώσεις του '80 και του '90 όπου η ίδια εμφανιζόταν με ανδρικό κοστούμι και γραβάτα, με την επιλογή της –ακόμη και τότε– να θεωρείται τολμηρή. «Πια οι γυναίκες δεν ζητούν μόνο στενές γραβάτες, αυτό έχει αλλάξει εδώ και καιρό. Οι πελάτισσές μας, που κάποτε αγόραζαν για τους συντρόφους τους ή για φίλους τους, έρχονται πλέον και ψωνίζουν για τον εαυτό τους. Θυμάμαι πως η πριγκίπισσα Νταϊάνα ήταν από τις πρώτες διάσημες γυναίκες που φόρεσαν γραβάτα στην καθημερινότητά τους. Ακολούθησαν πολλές και σήμερα έχει γίνει ξανά κανόνας», συμπληρώνει.

Η Τζούλια Ρόμπερτς με κοστούμι και γραβάτα στην 47η τελετή των Χρυσών Σφαιρών το 1990, από όπου έφυγε με το βραβείο Β΄ γυναικείου ρόλου για τις Ανθισμένες μανόλιες. (Φωτογραφία: Vinnie Zuffante/ Getty Images/ Ideal Image)

Πολυμέσα