ΖΑΚ ΜΠΟΥΣΑΡ: «Η ΕΛΛΑΔΑ ΕΙΝΑΙ Η ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΗ ΜΟΥ ΠΑΤΡΙΔΑ»
Ο Καναδός νεοελληνιστής που αφιέρωσε μισό αιώνα στην ελληνική γλώσσα και λογοτεχνία μιλά στην «Ελλάδα στο Φως» και στη δημοσιογράφο Τζένη Παντελή για τη βράβευσή του, τη γνωριμία με τον Κ.Θ. Δημαρά, τη συνεργασία του με την Ειρήνη Παπά και το διαχρονικό μήνυμα της ελληνικής γλώσσας.
Της Τζένης ΠαντελήΛίγες ημέρες μετά τη βράβευσή του στην Εθνική Πινακοθήκη, ο Ζακ Μπουσάρ κάθεται απέναντί μας με τη σεμνότητα που χαρακτηρίζει τους μεγάλους ανθρώπους των γραμμάτων. Για περισσότερα από πενήντα χρόνια υπηρέτησε με συνέπεια τη νεοελληνική γλώσσα, τη λογοτεχνία και την ιστορία, μεταφέροντας τον ελληνικό πολιτισμό από την Αθήνα και τη Θεσσαλονίκη έως το Μόντρεαλ και τα πανεπιστήμια του Κεμπέκ.Η πρόσφατη τιμητική διάκριση από την ελληνική πολιτεία αποτελεί την αναγνώριση μιας ζωής αφιερωμένης στον Ελληνισμό.
Για τον ίδιο, όμως, το μεγαλύτερο βραβείο ήταν πάντοτε η δυνατότητα να υπηρετεί μια γλώσσα που θεωρεί θεμέλιο του δυτικού πολιτισμού.«Με συγκινεί βαθύτατα το γεγονός ότι το ελληνικό κράτος αναγνωρίζει την προσφορά των ξένων νεοελληνιστών», μας λέει στην αρχή της συζήτησής μας.«Έχω δύο πατρίδες»– Πώς βιώσατε αυτή τη βράβευση;«Θυμάμαι μια φράση που αποδίδεται στη Ζοζεφίν Μπέικερ: "Έχω δύο πατρίδες, την πατρίδα μου και την Ελλάδα". Έτσι αισθάνομαι κι εγώ. Γεννήθηκα στο Κεμπέκ, όμως ξαναγεννήθηκα όταν ήρθα στην Ελλάδα ως νεαρός φοιτητής. Για μένα η Ελλάδα είναι η πνευματική και πολιτισμική μου πατρίδα.»Τα λόγια του δεν είναι σχήμα λόγου. Η σχέση του με την Ελλάδα δεν γεννήθηκε στα πανεπιστημιακά αμφιθέατρα, αλλά πολλά χρόνια νωρίτερα, όταν ήταν ακόμη παιδί.
– Πότε ξεκίνησε αυτή η ιδιαίτερη σχέση σας με την Ελλάδα;«Ήμουν δώδεκα ετών και συμμετείχα στους προσκόπους. Ο αρχηγός μάς ζήτησε να γράψουμε σε διάφορες πρεσβείες για να γνωρίσουμε άλλες χώρες. Έγραψα στην ελληνική πρεσβεία της Οτάβα. Λίγο αργότερα έλαβα εφημερίδες, βιβλία και το περιοδικό Εικόνες. Άρχισα μόνος μου να μαθαίνω το ελληνικό αλφάβητο διαβάζοντας την Καθημερινή. Οι εφημερίδες τότε ήταν γραμμένες στην καθαρεύουσα και, όταν ξεκίνησα τα αρχαία ελληνικά στο κολέγιο, κατάλαβα κάτι πολύ σημαντικό: για να κατακτήσεις πραγματικά τα αρχαία ελληνικά, πρέπει πρώτα να γνωρίσεις τα νέα ελληνικά.»Η διαπίστωση αυτή στάθηκε καθοριστική.
Από τότε άρχισε να μελετά όχι μόνο την αρχαία Ελλάδα αλλά και τη συνέχεια του ελληνικού πολιτισμού.Το ταξίδι που άλλαξε τη ζωή τουΤο 1965 ο νεαρός φοιτητής φτάνει στην Αθήνα. Νοικιάζει ένα μικρό δωμάτιο στο Κολωνάκι και απέναντι βλέπει ένα επιβλητικό νεοκλασικό κτίριο.«Μου είπαν ότι είναι βιβλιοθήκη. Την επόμενη ημέρα, στις εννέα το πρωί, βρέθηκα εκεί.
Ήταν η Γεννάδειος Βιβλιοθήκη.»Εκεί ανακαλύπτει τη γαλλική μετάφραση της Ιστορίας της Νεοελληνικής Λογοτεχνίας του Κ.Θ. Δημαρά.«Η ζωή θέλει τόλμη», λέει χαμογελώντας. «Βγήκα από τη βιβλιοθήκη, πήρα τον τηλεφωνικό κατάλογο από ένα περίπτερο και τηλεφώνησα στο σπίτι του.»Ο Δημαράς όχι μόνο απάντησε, αλλά συγκινήθηκε από το ενδιαφέρον του νεαρού Καναδού και του έκλεισε αμέσως ραντεβού.Η φιλία με τον Κ.Θ. ΔημαράΗ γνωριμία εξελίχθηκε σε στενή φιλία και επιστημονική συνεργασία.
«Ο Δημαράς υπήρξε για μένα δάσκαλος και μέντορας. Με ενθάρρυνε Ο δωδεκάχρονος πρόσκοπος που ανακάλυψε την Ελλάδα νέους δρόμους στην έρευνα.»Η τελευταία τους συνάντηση αποδείχθηκε συγκλονιστική.«Περάσαμε ένα Σάββατο βράδυ μαζί στο Παρίσι, με τη σύζυγό του, την Ελενίτσα. Δύο ημέρες αργότερα πληροφορήθηκα τον θάνατό του. Δεν μπορούσα να το πιστέψω. Ήμουν ο τελευταίος άνθρωπος που τον είχε συναντήσει.»Από το Βουκουρέστι στο ΜόντρεαλΜε τις συμβουλές του Δημαρά ξεκινά ένα μεγάλο ερευνητικό έργο.«Με παρότρυνε να αναζητήσω ελληνικά χειρόγραφα και έντυπα του 18ου αιώνα. Ταξίδευα συχνά στο Βουκουρέστι, συγκέντρωνα μικροφίλμ και τα μετέφερα στο Μόντρεαλ.
Πάνω σε αυτά εργάστηκαν οι φοιτητές μου και δημιουργήθηκε ένας ολόκληρος κύκλος νέων ερευνητών.»Χάρη σε αυτή την προσπάθεια δημοσιεύθηκαν σημαντικά έργα για τον Νικόλαο Μαυροκορδάτο και τους Φαναριώτες, ενώ το Πανεπιστήμιο του Μόντρεαλ εξελίχθηκε σε σημαντικό κέντρο νεοελληνικών σπουδών.«Πονάει η ψυχή μου όταν οι Έλληνες υποτιμούν τη γλώσσα τους»– Έχετε εκφράσει πολλές φορές την ανησυχία σας για τη θέση της ελληνικής γλώσσας.«Πραγματικά πονάει η ψυχή μου όταν βλέπω Έλληνες να υποτιμούν τη γλώσσα τους. Πολλοί, ιδιαίτερα στο εξωτερικό, στην προσπάθειά τους να ενταχθούν σε μια νέα κοινωνία, ξεχνούν αυτόν τον τεράστιο πλούτο που κουβαλούν μαζί τους. Ο Ελληνισμός δεν είναι μόνο μια γλώσσα· είναι ένας τρόπος ζωής.»Ο ίδιος θεωρεί ότι η ελληνική εξακολουθεί να αποτελεί τον θεμέλιο λίθο του δυτικού πολιτισμού.«Η ελληνική είναι η μητρική γλώσσα του δυτικού πολιτισμού. Ακόμη και στις ευρωπαϊκές γλώσσες, όπως τα γαλλικά και τα αγγλικά, το να ασχοληθώ με τον πρώιμο Νεοελληνικό Διαφωτισμό και μου άνοιξε ελληνικό υπόστρωμα είναι παντού παρόν.»
– Τι θα λέγατε στα νέα παιδιά;«Θα τους έλεγα να μη χάσουν ποτέ την ελληνική γλώσσα. Η ελληνομάθεια είναι το σήμα κατατεθέν του πολιτισμένου ανθρώπου του 21ου αιώνα. Όσοι έχουν την τύχη να τη μιλούν μέσα στο σπίτι τους, αργότερα θα καταλάβουν πόσο πολύτιμο δώρο είναι.»Η Ειρήνη Παπά και η «Θεοδώρα»Η δεύτερη αφορμή της επίσκεψής του στην Ελλάδα ήταν η νέα δίγλωσση έκδοση του ποιήματος «Θεοδώρα» της Ειρήνης Παπά, την οποία μετέφρασε στα γαλλικά.«Ήταν το 1991.
Έμενα σε ξενοδοχείο στο Κολωνάκι και ένα πρωί χτύπησε το τηλέφωνο. "Ζακ Μπουσάρ; Εδώ Ειρήνη Παπά". Μου είπε ότι είχε γράψει ένα ποίημα και με ρώτησε αν θα ήθελα να το μεταφράσω.»Η συνεργασία τους εξελίχθηκε σε βαθιά φιλία.«Δεν ήταν μόνο μεγάλη ηθοποιός. Ήταν αυθεντική ποιήτρια. Είχε έμφυτη αίσθηση της μουσικότητας του λόγου και της μεταφοράς.»Λίγο πριν επιστρέψει στο Παρίσι, η Ειρήνη Παπά του παρέδωσε μια κασέτα με τη δική της απαγγελία του ποιήματος.
«Στο αεροπλάνο άκουγα συνεχώς τη φωνή της. Η φωνή του δημιουργού αποκαλύπτει τον ρυθμό, τις παύσεις και την ένταση του έργου. Δεν ήθελα να μεταφράσω απλώς τις λέξεις· ήθελα να μεταφέρω την ψυχή του ποιήματος.»«Η μετάφραση είναι μια ερωτική πράξη»– Πώς αντιλαμβάνεστε τη μετάφραση;«Ο μεταφραστής πρέπει πρώτα να αγαπά το κείμενο. Αν δεν το αγαπά, καλύτερα να το αφήσει. Η μετάφραση είναι μια ερωτική πράξη με το ίδιο το κείμενο. Δεν μεταφράζεις μόνο λέξεις. Μεταφράζεις έναν ολόκληρο κόσμο.»Το μήνυμα στους νέους
«Όταν μετέφραζα τον Εμπειρίκο, τον έβλεπα ακόμη και στα όνειρά μου. Για να αποδώσεις έναν ποιητή, πρέπει να μπεις στον κόσμο του.»«Η Ελλάδα είναι ένας τρόπος να βλέπεις τον κόσμο»Μετά από περισσότερες από πέντε δεκαετίες διδασκαλίας, έρευνας και μεταφράσεων, ο Ζακ Μπουσάρ αντιμετωπίζει τη βράβευσή του ως μια μεγάλη ηθική δικαίωση.«Είναι η αναγνώριση μιας πορείας ζωής. Κυρίως όμως είναι η απόδειξη ότι η Ελλάδα δεν ξεχνά όσους την υπηρέτησαν.»Λίγο πριν ολοκληρωθεί η συζήτησή μας, συνοψίζει τη σχέση του με τη χώρα σε μία φράση που αποτυπώνει ολόκληρη την πορεία του:«Η Ελλάδα δεν είναι απλώς ένας τόπος.
Είναι ένας τρόπος να βλέπεις τον κόσμο.»Ίσως αυτή η φράση να εξηγεί καλύτερα από κάθε βιογραφικό σημείωμα γιατί ένας άνθρωπος που γεννήθηκε χιλιάδες χιλιόμετρα μακριά αφιέρωσε τη ζωή του στην ελληνική γλώσσα και στα ελληνικά γράμματα. Και ίσως γι' αυτό η πρόσφατη βράβευσή του στην Εθνική Πινακοθήκη δεν ήταν απλώς μια τιμητική διάκριση· ήταν η συμβολική επιστροφή ενός ανθρώπου που, όπως ο ίδιος λέει, «ξαναγεννήθηκε στην Ελλάδα».Θυμάται ακόμη τις μεταφράσεις του Ανδρέα Εμπειρίκου.
ΛΕΖΑΝΤΑ ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΑΣΟ Ζακ Μπουσάρ παραλαμβάνει τη μεγάλη τιμητική διάκριση στην Εθνική Πινακοθήκη. «Ξαναγεννήθηκα όταν ήρθα στην Ελλάδα ως φοιτητής. Η ελληνική είναι η μητρική γλώσσα του δυτικού πολιτισμού»