Σαν μια πόλη που χρειάζεται αφύπνιση για να δει τις ανεξάντλητες δυνατότητές της, η Αθήνα παραμένει βουτηγμένη σε έναν χρωματικό κομφορμισμό και τυλιγμένη σε μια άχνη γκρίζου και λερωμένου λευκού. Η αίσθηση εντείνεται τώρα το καλοκαίρι, αν δεις την πόλη από απόσταση, σαν μια ατελείωτη οικοδομική μάζα που δεν διακόπτεται από πολλούς δημόσιους χώρους και πράσινες νησίδες. Σαν ένα παιχνίδι με τις δυνατότητες της τεχνητής νοημοσύνης, μπορεί να δει κανείς εύκολα πολλαπλές εκδοχές της Αθήνας, καθώς η πόλη καλείται να αντιμετωπίσει δύο από τα μειονεκτήματά της: την έλλειψη φαντασίας και καλαισθησίας σε αναρίθμητες γκρίζες ή απλώς άχρωμες προσόψεις και την απουσία σκέψης σε ό,τι αφορά τον αντιαισθητικό και ενεργοβόρο ωκεανό από τσιμεντένιες ταράτσες.
Αν προσέθετε κανείς και ευρύτατες δενδροφυτεύσεις, θα είχε ένα πολύ καλύτερο αποτέλεσμα. Οφείλουμε, όμως, να αναφέρουμε μετ' επιτάσεως πως δεν αρκούν οι δενδροφυτεύσεις, αν δεν συνοδεύονται από διαρκή φροντίδα για κάθε δέντρο ξεχωριστά, σωστό κλάδεμα (σπάνιο φαινόμενο στην Ελλάδα), παρακολούθηση και θεραπεία αν χρειαστεί. Αρρωστα δέντρα, π.χ., κόβονται και μένει στην πόλη κληρονομιά ο κομμένος κορμός, να μας υπενθυμίζει τα έτη φωτός που πρέπει να διανύσουμε.
Αθήνα: Σχεδιάζοντας τη μητρόπολη του μέλλοντος
Αλλά ας επιστρέψουμε στις προσόψεις και τις ταράτσες. Κοινός νους απαιτείται για να αναλογιστεί κανείς ότι δεν καλούμαστε να εφεύρουμε τον τροχό. Η Αθήνα έχει μια σειρά από αντικειμενικές προκλήσεις που καλείται να αντιμετωπίσει.
Πολλές προσόψεις μεταπολεμικών κτιρίων γραφείων και πολυκατοικιών, με ενιαία συνήθως χρωματική απόχρωση σε ένα λερωμένο γκρίζο, θα μπορούσαν θαυμάσια να αποκτήσουν επιπλέον ενδιαφέρον με συμπαθείς διχρωμίες (ώχρα-γαλάζιο, τερακότα-κρεμ, γκρίζο-μπορντό ή κόκκινο, χακί-ώχρα ή απλώς δύο τόνους του ιδίου χρώματος). Συχνά υπάρχει ατολμία και δισταγμός στη χρήση χρώματος, που προϋποθέτει βεβαίως γνώση και εμπειρία. Η Αθήνα ως πόλη μεσογειακή μπορεί να συνδυάσει ωραία και θερμά χρώματα, με τη φυσική της βλάστηση και το υπέροχο φως της να συμβάλλουν προς ένα ελκυστικό αποτέλεσμα.
Αλλά το μείζον θέμα, η μεγάλη πρόκληση της Αθήνας, είναι οι ταράτσες της. Αθλιες από έλλειψη φροντίδας και συντήρησης, θερμικές νησίδες οι περισσότερες, επιβαρύνουν την αισθητική της πόλης και στερούν ωφέλιμο χώρο από ωραίες στέγες και φυτεμένους κήπους. Ας φανταστούμε ένα εκτεταμένο τέτοιο πρόγραμμα ανάπλασης των ταρατσών με τρεις-τέσσερις εναλλακτικές λύσεις και οικονομικά κίνητρα. Σε ελάχιστα χρόνια η πόλη θα αποκάλυπτε ένα άλλο πρόσωπο, που θα προκαλούσε και διεθνές ενδιαφέρον.
Το πιο σοκαριστικό στην υπόθεση ασχήμιας της πόλης είναι η ανοχή απέναντι σε αυτήν. Τα γκράφιτι προκαλούν πολλά αρνητικά σχόλια από επισκέπτες της Αθήνας, και εμείς ζούμε με τη ρύπανση σε κάθε τοίχο σαν να είναι κάτι απολύτως φυσιολογικό. Οι βρώμικες και ασυντήρητες προσόψεις και οι ταράτσες-τσαντίρια είναι μέρος της καθημερινότητάς μας. Γιατί άραγε να χρειάζεται ιδιαίτερη φαιά ουσία για να αλλάξει αυτό; Ολα μπορούν να γίνουν. Εύκολα, όχι δύσκολα. Και γρήγορα, όχι σε βάθος χρόνου. Είναι πόσα επιτρέπουμε, πόσα ανεχόμαστε, και πόσο αυτοσεβασμό διαθέτουμε.
Η Αθήνα το 2034 θα γιορτάσει τα 200 χρόνια από τότε που ανακηρύχθηκε πρωτεύουσα του ελληνικού κράτους. Ηδη θα έπρεπε να «τρέχουν» 100 προγράμματα στην πόλη.
Φυτά στις ταράτσες. Μία από τις προτάσεις που μπορούν να κάνουν τη διαφορά άμεσα είναι η καθιέρωση της πράσινης ταράτσας σε όλη την Αθήνα, αλλά και η απαγόρευση των Ι.Χ. στο κέντρο της πόλης.
Ολιστική πρόταση
Οι προτάσεις του είναι τολμηρές και όχι προβλέψιμες. Είναι πιθανόν ορισμένες από αυτές να προκαλέσουν αντιδράσεις στην Ελλάδα, όπου είμαστε συνηθισμένοι σε μια συντηρητική πρακτική διαιώνισης μιας κατάστασης που δεν μας αρέσει. «Ολα χρειάζεται να ενταχθούν σε μια πιο ολιστική πρόταση για την πόλη. Συμπεριέλαβα επίσης ορισμένα οραματικά έργα, που έχουν ακουστεί ξανά στο παρελθόν, όπως η επανεμφάνιση του Ιλισού, σε μια προσπάθεια να έρθουν και αυτά πάλι στην επιφάνεια και να λειτουργήσουν ως αφορμή για ουσιαστική συζήτηση».
Ορίζοντας «15 εμβληματικές παρεμβάσεις για την Αθήνα του Αύριο» και «5 αναγκαία έργα υποδομής που άργησαν», ο κ. Τσουκαλάς περιλαμβάνει την πλατεία Συντάγματος, την Ομόνοια, τον κόμβο Αμπελοκήπων (Κηφισίας, Αλεξάνδρας, Βασ. Σοφίας), την πλατεία Κλαυθμώνος (με άγαλμα της Αθηνάς Προμάχου), την οδό Ερμού (με γλυπτό του Ερμή), την επέκταση του Εθνικού Κήπου προς Ναό Ολυμπίου Διός, Ζάππειο και Παναθηναϊκό Στάδιο, τον επανασχεδιασμό της λεωφόρου Συγγρού, τη δημιουργία παρατηρητηρίου-τοπόσημου στον Πειραιά, τη φύτευση 1 εκατομμυρίου δένδρων, τη διάσωση της νεοκλασικής Αθήνας, το ζωντάνεμα και τον επανασχεδιασμό της πλατείας Βικτωρίας, την καθιέρωση της πράσινης ταράτσας σε όλη την Αθήνα, την απελευθέρωση του ιστορικού κέντρου από τα αυτοκίνητα, την επανεμφάνιση του Ιλισού, την τοποθέτηση μνημειακού αγάλματος του Ποσειδώνα στη θαλάσσια είσοδο της Αθήνας...
Πεζόδρομος «μέσα» στη λεωφόρο. Μία από τις πιο απαιτητικές παρεμβάσεις, αλλά με μεγάλο αποτύπωμα, θα είναι η διαμόρφωση μιας διττής ταυτότητας για τη λεωφόρο Συγγρού με τη δημιουργία πάρκου και τόπου περιπάτου στη νησίδα της.
«Ολη η προσέγγιση αυτής της μελέτης βασίστηκε εξαρχής στην έννοια της τόλμης, δίνοντας έμφαση σε ριζικές παρεμβάσεις, όχι σε επιφανειακές βελτιώσεις», εξηγεί. «Γιατί τα προβλήματα της Αθήνας είναι βαθιά και δομικά και μόνο μέσα από μια πιο τολμηρή, ουσιαστική προσέγγιση μπορούν να αντιμετωπιστούν».
O ίδιος, αν και θεωρεί «εξαιρετική ευκαιρία» την επέτειο των 200 χρόνων (2034) της Αθήνας ως πρωτεύουσας, πιστεύει ότι «υπάρχουν παρεμβάσεις που μπορούν να υλοποιηθούν άμεσα», όπως η πρόταση για ένα εκατομμύριο δένδρα στην πρωτεύουσα. «Στην ίδια κατηγορία μπορεί να ενταχθεί και η αναδιαμόρφωση της πλατείας Συντάγματος: του πιο κεντρικού δημόσιου χώρου στην καρδιά της πρωτεύουσας και ενός σημείου διεθνούς αναφοράς, που σήμερα εμφανίζει εικόνα παραμέλησης και δεν ανταποκρίνεται στον ρόλο της κεντρικής πλατείας μιας σύγχρονης ευρωπαϊκής πρωτεύουσας».
Περιορισμός οχημάτων
Πιο απαιτητικές παρεμβάσεις θεωρεί ότι είναι η διαμόρφωση μιας διττής ταυτότητας για τη Συγγρού (πάρκο και λεωφόρος) όπως και ο δραστικός περιορισμός των οχημάτων στο κέντρο.
Μια «πράσινη» ταυτότητα. Η φύτευση ενός εκατ. δένδρων θα μπορούσε να αλλάξει άρδην τον δημόσιο χώρο, να γεννήσει νέα τοπόσημα και να καταστήσει ισχυρή την ταυτότητα της πόλης.
«Παρότι σύνθετες», λέει, «αποτελούν κατά τη γνώμη μου από τις πιο κρίσιμες. Η εξάρτηση της Αθήνας από το αυτοκίνητο είναι ένα βαθύ, δομικό αστικό πρόβλημα που επηρεάζει συνολικά την ποιότητα ζωής. Η μετάβαση σε μια πιο "car-free" Αθήνα δεν αποτελεί πολυτέλεια, αλλά αναγκαία συνθήκη για ένα βιώσιμο και λειτουργικό αστικό μέλλον». Καθώς η Αθήνα πάσχει «από μια δομική αδυναμία» που δεν επιτρέπει να ολοκληρωθούν σημαντικές παρεμβάσεις («ζήτημα πολιτικό»), ο Πέτρος Τσουκαλάς επισημαίνει τρία σημεία από τα οποία η ελληνική πρωτεύουσα θα μπορούσε να ωφεληθεί από το παράδειγμα του Λονδίνου: ανάδειξη και προστασία του αρχιτεκτονικού πλούτου, αυστηρή εφαρμογή των πολεοδομικών κανόνων με σαφή και απαιτητικά κριτήρια αρχιτεκτονικής ποιότητας και βελτίωση της συνδεσιμότητας και της βιωσιμότητας της πόλης.
«Το ζητούμενο δεν είναι αν θα υπάρξουν εμπόδια», υπογραμμίζει ο Πέτρος Τσουκαλάς», «αλλά αν υπάρχει η βούληση να αντιμετωπιστούν με λύσεις, αντί να υποχωρούμε με την πρώτη αντίδραση. Η εξέλιξη δεν είναι απειλή. Η ακινησία είναι».