Μπορεί το ερώτημα να φαίνεται υπερβολικό και χωρίς πραγματικό αντίκρισμα, όμως το έργο που άφησε πίσω του φυλλομετράει την ιστορία της χώρας του, το παρόν και το παρελθόν της, μέσα από τα τοπία και τις μαρτυρίες τους. Ο Γκουσμάν, που πέθανε πριν από λίγες ημέρες στα 85 του, αυτό ακριβώς «αποθήκευσε» στις εικόνες του. Τη συλλογική μνήμη της Χιλής.
Το σινεμά του ήταν μαχόμενο, αλλά δεν έμενε εγκλωβισμένο μέσα σε μια ιδεολογική κατεύθυνση. Από τη «Μάχη της Χιλής», το 1975, μέχρι τη «Φανταστική χώρα μου», το 2022, σε όλη την κινηματογραφική διαδρομή του το όραμα του Αλιέντε και το πραξικόπημα του Πινοσέτ, η αποτρόπαιη δικτατορία (1973-1990) –θύμα της και ο ίδιος–, τον έχουν στοιχειώσει. Eχουν διαποτίσει το βλέμμα του και την ψυχή του. Το τραύμα του «ταξιδεύει» από το Σαντιάγο στην έρημο της Ατακάμα, στην οροσειρά των Aνδεων, στην εκτεταμένη ακτογραμμή, στα άστρα, στη γη και στο νερό· η ιστορία είναι καταγεγραμμένη παντού. Oπου πατάει, όπου κοιτάει, όπου ανασαίνει.
Το είχε συνοψίσει ο ίδιος με ακρίβεια: «Ο χρόνος μετράει διαφορετικά για τον κάθε άνθρωπο. Στη Χιλή, όταν ρωτάω τους φίλους μου αν θυμούνται το πραξικόπημα, πολλοί απαντούν πως μοιάζει κάτι μακρινό, ότι συνέβη πολύ καιρό πριν. Αλλά για μένα είναι σαν να συνέβη πέρυσι, τον προηγούμενο μήνα ή την προηγούμενη εβδομάδα. Μοιάζει σαν να ζω μέσα σε μια κάψουλα, σαν αυτά τα αρχαία έντομα που έχουν ακινητοποιηθεί από πάντα μέσα σε μια σταγόνα». Στο «Νοσταλγώντας το φως», ο Γκουσμάν δημιουργεί έναν ιδιοφυή παραλληλισμό με φόντο την έρημο Ατακάμα, όπου αστρονόμοι από όλο τον κόσμο συγκεντρώνονται για να παρατηρήσουν τα αστέρια. Την ίδια στιγμή, γυναίκες σκάβουν αναζητώντας τα οστά αγνοουμένων συγγενών τους. «Oσοι έχουν μνήμη μπορούν και ζουν στον εύθραυστο παρόντα χρόνο. Oσοι δεν έχουν μνήμη δεν ζουν πουθενά».
Aτυπη συνέχεια το «Μαργαριταρένιο κουμπί», που συνδέει το έγκλημα της εξαφάνισης των ιθαγενών της Χιλής με τα μυστικά που κρύβει ένα από τα καθοριστικά στοιχεία της χώρας, το νερό. Στην «Οροσειρά των ονείρων», οι Aνδεις είναι ο τόπος συνάντησης του ανθρώπου με την Ιστορία. Το τελευταίο ντοκιμαντέρ του, «Η φανταστική χώρα μου», είναι αφιερωμένο στη μεγάλη εξέγερση του Οκτωβρίου του 2019, μια κοινωνική έκρηξη που έβαλε φωτιά στη Χιλή. Στην πλατεία Μπακεδάνο του Σαντιάγο, 1.200.000 πολίτες είχαν συγκεντρωθεί για να διαμαρτυρηθούν για τη φτώχεια, τις ανισότητες, τη βία, τις απελπιστικές ελλείψεις στην υγεία και στην παιδεία. Η κοινωνική πίεση φέρνει αποτέλεσμα: οργανώνεται δημοψήφισμα για να αλλάξει το Σύνταγμα που ήταν το ίδιο από την εποχή του Πινοσέτ.
«Στη Χιλή, όταν ρωτάω τους φίλους μου αν θυμούνται το πραξικόπημα, πολλοί απαντούν πως μοιάζει κάτι μακρινό, ότι συνέβη πολύ καιρό πριν. Αλλά για μένα είναι σαν να συνέβη πέρυσι, τον προηγούμενο μήνα ή την προηγούμενη εβδομάδα».
Ο Γκουσμάν, που ζούσε στο Παρίσι, δεν έπαψε ποτέ να «μιλάει» μέσα από τις ταινίες του για τον Αλιέντε και τον Πινοσέτ, τη δικτατορία, τον αφανισμό χιλιάδων ανθρώπων, τα φρικτά βασανιστήρια, τα πτώματα που έπεφταν από τα ελικόπτερα στη θάλασσα, δεμένα με μεγάλες ράγες για να βυθίζονται, ή θάβονταν στην έρημο. Το έκανε ήσυχα, με τον ρυθμό της ποίησης, με στοχαστική διάθεση, που δε σημαίνει λιγότερο αιχμηρή αλλά πιο επεξεργασμένη. Δεκαετίες μετά διαπίστωνε ότι τα «μηνύματα» δεν έχουν χαθεί, είναι χαραγμένα στη φύση. Το τραύμα είναι ορατό· αρκεί κάποιος να το φωτίσει.
Κάθε χώρα έχει ανάγκη από έναν «καταγραφέα της μνήμης». Eναν ντοκιμαντερίστα, που, όπως ο Γκουσμάν, επιδιώκει να τη βοηθήσει «να ανακτήσει τη χαρά της». Ο δρόμος είναι επίπονος, αλλά είναι ο μόνος.
Ντοκιμαντέρ του Γκουσμάν είναι διαθέσιμα στην πλατφόρμα Cinobo.