Οι συνεντεύξεις του στο ΒΗΜΑ στη Λαμπρινή Κουζέλη και στο Κανάλι της Βουλής στον κριτικό λογοτεχνίας Μανώλη Πιμπλή.
ΤΗΣ ΤΖΕΝΗΣ ΠΑΝΤΕΛΗ
Ο ακαταπόνητος και δημιουργικός διανοούμενος βάθους Ζακ Μπουσάρ αναδεικνύει μια άγνωστη δημιουργική πτυχή της φίλης του Ειρήνης Παπά, μέσα από το δραματικό ποίημα «Θεοδώρα» ένα έργο που επιστρέφει δυναμικά στο προσκήνιο.
Λευκωσία: Μια διάλεξη που έγινε πολιτιστικό γεγονός
Η πρόσφατη διάλεξη του Ζακ Μπουσάρ στο Πολιτιστικό Ίδρυμα ARTOS δεν ήταν απλώς μια ακαδημαϊκή παρουσίαση. Ήταν μια βαθιά κατάδυση στο λιγότερο γνωστό συγγραφικό έργο της Ειρήνης Παπά, που άφησε έντονο αποτύπωμα στο κοινό.
Η δυναμική αυτή συνεχίζεται και τηλεοπτικά, μέσα από την εκπομπή «Βιβλιοβούλιο», όπου ο Μπουσάρ φιλοξενείται σε μια συζήτηση με αφορμή τη νέα δίγλωσση έκδοση του έργου «Θεοδώρα» (εκδ. Αιώρα, 2026). Εκεί, αναδεικνύεται όχι μόνο το ίδιο το έργο, αλλά και η μοναδική σχέση του με την Ελληνίδα καλλιτέχνιδα.
Η «Θεοδώρα» και η άλλη πλευρά της Παπά
Η «Θεοδώρα» δεν είναι ένα απλό δραματικό ποίημα. Είναι ένα έργο που η Ειρήνη Παπά καλλιεργούσε για χρόνια, εμπνευσμένη από τη μορφή της βυζαντινής αυτοκράτειρας, μια γυναίκα που συμβολίζει τη δύναμη, την επιβίωση και την κοινωνική άνοδο.
Μακριά από τα κινηματογραφικά φώτα, η Παπά στρεφόταν στη γραφή, αναζητώντας έναν πιο εσωτερικό τρόπο έκφρασης. Το αποτέλεσμα είναι ένα έργο βαθιά ποιητικό και δραματικό, που αποκαλύπτει μια διαφορετική καλλιτεχνική ταυτότητα.
«Δεν μετέφραζα απλώς ένα κείμενο, προσπαθούσα να αποδώσω τη φωνή της»
Μια σπάνια δημιουργική συνεργασία
Η συνεργασία της Παπά με τον Ζακ Μπουσάρ υπήρξε μοναδική. Όταν του ανέθεσε τη μετάφραση του έργου στα γαλλικά, δεν περιορίστηκε σε τυπικές οδηγίες.
Η ίδια η ηθοποιός ηχογράφησε την απαγγελία του ποιήματος, προσφέροντας στον μεταφραστή ένα ανεκτίμητο εργαλείο: τον ρυθμό, την ένταση και τη συναισθηματική φόρτιση του έργου.
Το αποτέλεσμα ήταν μια μετάφραση που ξεπερνά τα όρια της γλώσσας και λειτουργεί ως καλλιτεχνική αναδημιουργία.
Ένα έργο που ταξιδεύει και επιστρέφει
Το δραματικό ποίημα «Θεοδώρα» παρουσιάστηκε σε πολλές γλώσσες και σκηνές, αποκτώντας διεθνή διάσταση. Σήμερα, μέσα από τη νέα έκδοση, αλλά και τη δημοσιοποίηση των ανέκδοτων ηχογραφήσεων, επιστρέφει με νέα δυναμική.
Στις παρουσιάσεις του, ο Μπουσάρ δίνει στο κοινό τη δυνατότητα να ακούσει τη φωνή της ίδιας της Παπά μια εμπειρία που μετατρέπει την ανάλυση σε βίωμα.
Ο άνθρωπος πίσω από το έργο
Ο Ζακ Μπουσάρ δεν είναι απλώς ένας μεταφραστής. Γεννημένος στο Κεμπέκ το 1940, σπούδασε κλασική και νεοελληνική φιλολογία και συνδέθηκε από νωρίς με κορυφαίες μορφές των ελληνικών γραμμάτων, όπως ο Κωνσταντίνος Θ. Δημαράς και ο Γιώργος Π. Σαββίδης.
Για πέντε δεκαετίες δίδαξε στο Πανεπιστήμιο του Μόντρεαλ, συμβάλλοντας καθοριστικά στη διάδοση της νεοελληνικής λογοτεχνίας. Το μεταφραστικό του έργο περιλαμβάνει κορυφαίους Έλληνες δημιουργούς, όπως ο Κωνσταντίνος Π. Καβάφης, ο Ανδρέας Εμπειρίκος και ο Νίκος Εγγονόπουλος.
Έχει τιμηθεί με σημαντικές διακρίσεις, μεταξύ των οποίων ο Χρυσός Σταυρός του Τάγματος Τιμής της Ελληνικής Δημοκρατίας και το Μεγάλο Βραβείο Γραμμάτων.
ΚΑΝΑΛΙ ΤΗΣ ΒΟΥΛΗΣ: Στο «Βιβλιοβούλιο» με τον Μανώλη Πιμπλή
Στην εκπομπή «Βιβλιοβούλιο», ο Μπουσάρ συνομιλεί με τον δημοσιογράφο Μανώλης Πιμπλής, εστιάζοντας όχι μόνο στη «Θεοδώρα», αλλά και στη γνωριμία του με την Ειρήνη Παπά, καθώς και στη μακρά πορεία του ως πανεπιστημιακού και μεταφραστή.
Η συζήτηση φωτίζει το πώς η μετάφραση μπορεί να λειτουργήσει ως γέφυρα πολιτισμών — και πώς ένα έργο μπορεί να αποκτήσει νέα ζωή μέσα από αυτή.
Ένα έργο που μιλά στο σήμερα
Η «Θεοδώρα» δεν ανήκει μόνο στο παρελθόν. Μέσα από τη ματιά του Ζακ Μπουσάρ, επανέρχεται ως ένα σύγχρονο έργο που συνομιλεί με ζητήματα ταυτότητας, δύναμης και γυναικείας παρουσίας.
Σε μια εποχή ταχύτητας και επιφανειακής πληροφορίας, η επιστροφή σε τέτοια έργα υπενθυμίζει τη σημασία της ουσιαστικής καλλιτεχνικής εμπειρίας και τον ρόλο ανθρώπων όπως ο Μπουσάρ στη διατήρηση και ανανέωσή της.
Με τον πολύ σημαντικό Καναδό νεοελληνιστή Ζακ Μπουσάρ (πανεπιστημιακό και δεινό μεταφραστή Καβάφη, Εμπειρίκου και πολλών άλλων) το Σάββατο στις 17:00 στο Βιβλιοβούλιο, στο Κανάλι της Βουλής. Με αφορμή μια απρόσμενη μετάφραση ενός ποιητικού έργου της Ειρήνης Παππά («Θεοδώρα», εκδ. Αιώρα 2026), η οποία ακούγεται μάλιστα να το απαγγέλλει σε παλιά, ανέκδοτη ηχογράφησή της.
Αυτή την εβδομάδα, το Βιβλιοβούλιο φιλοξενεί τον νεοελληνιστή και μεταφραστή Ζακ Μπουσάρ.
Ο Ζακ Μπουσάρ γεννήθηκε στο Κεμπέκ του Καναδά το 1940. Σπούδασε στο Πανεπιστήμιο του Λαβάλ όπου έμαθε Αρχαία Ελληνικά και Λατινικά, κατόπιν ήρθε στην Ελλάδα όπου γνώρισε μερικές από τις σημαντικοτερες προσωπικότητες των γραμμάτων της εποχής (Κ.Θ. Δημαρά, Στρατή Τσίρκα, Γ.Π. Σαββίδη κ.α.) και εκπόνησε διδακτορική διατριβή στη Νεότερη Ελληνική Λογοτεχνία στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης.
Ο Ζακ Μπουσάρ δίδαξε στο Πανεπιστήμιο του Μόντρεαλ επί πενήντα χρόνια. Μετέφρασε στα γαλλικά Έλληνες ποιητές όπως οι Καβάφης, Εγγονόπουλος, Εμπειρίκος, Σαχτούρης, Κωνσταντινίδης και πεζογράφους όπως οι Ν. Μαυροκορδάτος, Μάτεσις, Καραπάνου, Ζατέλη και Καχτίτσης.Έχει τιμηθεί με τον Χρυσό Σταυρό του Τάγματος Τιμής της Ελληνικής Δημοκρατίας ενώ πρόσφατα τιμήθηκε με το Μεγάλο Βραβείο Γραμμάτων 2025 μαζί με τους Βιτσέντζο Ρότολο, Ρόντρικ Μπίτον και Μόσχο Μορφακίδη-Φυλακτό.
Με αφορμή την κυκλοφορία του ποιητικού έργου της Ειρήνης Παππά «Θεοδώρα» σε δίγλωσση έκδοση, ελληνικά και γαλλικά, σε δική του μετάφραση από τις εκδόσεις Αιώρα, ο Ζακ Μπουσάρ συζητά με τον Μανώλη Πιμπλή για τη γνωριμία του με τη διεθνούς φήμης Ελληνίδα ηθοποιό, αλλά και γενικότερα για το διδακτικό και μεταφραστικό του έργο.
O BOUCHARD στο Κανάλι της Βουλής / Σάββατο 17:00 (= 10:00 Μοντρεάλ)
Με τον πολύ σημαντικό Καναδό νεοελληνιστή Ζακ Μπουσάρ (πανεπιστημιακό και δεινό μεταφραστή Καβάφη, Εμπειρίκου και πολλών άλλων) το Σάββατο στις 17:00 στο Βιβλιοβούλιο, στο Κανάλι της Βουλής. Με αφορμή μια απρόσμενη μετάφραση ενός ποιητικού έργου της Ειρήνης Παππά («Θεοδώρα», εκδ. Αιώρα 2026), η οποία ακούγεται μάλιστα να το απαγγέλλει σε παλιά, ανέκδοτη ηχογράφησή της.
Αυτή την εβδομάδα, το Βιβλιοβούλιο φιλοξενεί τον νεοελληνιστή και μεταφραστή Ζακ Μπουσάρ.
Ο Ζακ Μπουσάρ γεννήθηκε στο Κεμπέκ του Καναδά το 1940. Σπούδασε στο Πανεπιστήμιο του Λαβάλ όπου έμαθε Αρχαία Ελληνικά και Λατινικά, κατόπιν ήρθε στην Ελλάδα όπου γνώρισε μερικές από τις σημαντικοτερες προσωπικότητες των γραμμάτων της εποχής (Κ.Θ. Δημαρά, Στρατή Τσίρκα, Γ.Π. Σαββίδη κ.α.) και εκπόνησε διδακτορική διατριβή στη Νεότερη Ελληνική Λογοτεχνία στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης.
Ο Ζακ Μπουσάρ δίδαξε στο Πανεπιστήμιο του Μόντρεαλ επί πενήντα χρόνια. Μετέφρασε στα γαλλικά Έλληνες ποιητές όπως οι Καβάφης, Εγγονόπουλος, Εμπειρίκος, Σαχτούρης, Κωνσταντινίδης και πεζογράφους όπως οι Ν. Μαυροκορδάτος, Μάτεσις, Καραπάνου, Ζατέλη και Καχτίτσης.Έχει τιμηθεί με τον Χρυσό Σταυρό του Τάγματος Τιμής της Ελληνικής Δημοκρατίας ενώ πρόσφατα τιμήθηκε με το Μεγάλο Βραβείο Γραμμάτων 2025 μαζί με τους Βιτσέντζο Ρότολο, Ρόντρικ Μπίτον και Μόσχο Μορφακίδη-Φυλακτό.
Με αφορμή την κυκλοφορία του ποιητικού έργου της Ειρήνης Παππά «Θεοδώρα» σε δίγλωσση έκδοση, ελληνικά και γαλλικά, σε δική του μετάφραση από τις εκδόσεις Αιώρα, ο Ζακ Μπουσάρ συζητά με τον Μανώλη Πιμπλή για τη γνωριμία του με τη διεθνούς φήμης Ελληνίδα ηθοποιό, αλλά και γενικότερα για το διδακτικό και μεταφραστικό του έργο.
Ζακ Μπουσάρ: «Φτάνει να κάνει κάποιος ένα ταξίδι στην Ελλάδα και θα ξαναγυρίσει»
07.04.2026
Λαμπρινή Κουζέλη( ΒΗΜΑ ΚΥΡΙΑΚΉΣ)
«Τα ελληνικά είναι η μητρική γλώσσα του δυτικού πολιτισμού και είναι βασική για κάθε επάγγελμα, όχι για το λεξιλόγιό της αλλά γιατί αποτελεί τη βάση της κριτικής σκέψης» αναφέρει ο Ζακ Μπουσάρ
Ο διακεκριμένος Κεμπεκιανός νεοελληνιστής Ζακ Μπουσάρ μιλάει στο «Βήμα» με αφορμή την έκδοση της νέας μετάφρασής του και τη βράβευσή του με το Μεγάλο Βραβείο των Γραμμάτων
«Μέσω του Δημαρά γνώρισα την αφρόκρεμα της ελληνικής λογοτεχνίας και φιλολογίας. Συναντιόμασταν δύο φορές την εβδομάδα όσο σπούδαζα στην Ελλάδα, με αγαπούσε σαν πατέρας». Τσίρκας, Γ. Π. Σαββίδης, Εμπειρίκος, Σαχτούρης... Τα ονόματα και τα επεισόδια διαδέχονται το ένα το άλλο. Οταν ο Γεώργιος Ζώρας με τον οποίο θα έκανε τη διατριβή του στο Πανεπιστήμιο Αθηνών απολύθηκε από τη χούντα, ο Δημαράς τον έστειλε στη Θεσσαλονίκη, στον Λίνο Πολίτη και, μετά τη δική του παραίτηση για λόγους ηθικής τάξης, πήρε τη διατριβή του με τον Γ. Π. Σαββίδη.
Ο λόγος του Ζακ Μπουσάρ είναι χειμαρρώδης. Οι αναμνήσεις του διατρέχουν πολλές δεκαετίες ιστορίας της νεοελληνικής φιλολογίας, από τα μεταπολεμικά χρόνια μέχρι σήμερα, συνδέοντας με αόρατα νήματα τις ελληνικές σπουδές του Καναδά, με τη Σορβόννη και τις βιβλιοθήκες του Ιασίου και του Αγίου Ορους, και τον νεοελληνικό Διαφωτισμό – τον οποίο μελέτησε συστηματικά ετοιμάζοντας την κριτική έκδοση του θεωρούμενου πρώτου νεοελληνικού μυθιστορήματος, του Φιλοθέου πάρεργα (1800) του Νικόλαου Μαυροκορδάτου – με τον ελληνικό υπερρεαλισμό, τον Καβάφη και τη σύγχρονη ποίηση. Καθηγητής Νεοελληνικής Φιλολογίας και Μετάφρασης στο Πανεπιστήμιο του Μοντρεάλ από το 1973, διετέλεσε διευθυντής του Προγράμματος των Νεοελληνικών Σπουδών του Πανεπιστημίου και πρώτος πρόεδρος της Εδρας Φρίξου Παπαχρηστίδη Νεοελληνικών Σπουδών και Καναδοελληνικών Σπουδών, που ιδρύθηκε στο Πανεπιστήμιο McGill το 1998.
Με μια σταδιοδρομία πενήντα χρόνων στη διδασκαλία και στη μετάφραση, ο «Κεμπεκιανός, όχι Καναδός», όπως με διορθώνει, ελληνιστής Ζακ Μπουσάρ βραβεύθηκε πρόσφατα από κοινού με τους Ρόντρικ Μπίτον, Βιτσέντζο Ρότολο και Μόσχο Μορφακίδη-Φυλακτό με το Μεγάλο Βραβείο των Γραμμάτων των Κρατικών Βραβείων Λογοτεχνίας 2025 για την προσφορά του στα ελληνικά γράμματα.
Ειρήνη Παπά
Theodora
Δίγλωσση έκδοση
Μετάφραση στα γαλλικά Jacques Bouchard
Εκδόσεις Αιώρα, 2026, σελ. 96, τιμή 13 ευρώ.
Βρέθηκε στην Ελλάδα καθ' οδόν προς την Κύπρο, για την παρουσίαση εκεί της γαλλικής μετάφρασης της ποιητικής σύνθεσης Θεοδώρα (δίγλωσση έκδοση, εκδ. Αιώρα, 2026) της Ειρήνης Παπά (1929-2022), και μ' αυτήν την αφορμή μίλησε στο «Βήμα», κάνοντας μια ανασκόπηση της μακράς πορείας του στα ελληνικά γράμματα.
Απόφοιτος κλασικού λυκείου, ήταν αποφασισμένος να γίνει πανεπιστημιακός κλασικός φιλόλογος.
Παράλληλα με τις κλασικές σπουδές του, μάθαινε και νέα ελληνικά με τον ιερέα της ενορίας του Τρουά Ριβιέρ στο Κεμπέκ με σκοπό να έρθει στην Ελλάδα για μεταπτυχιακές σπουδές. Φτάνει στην Αθήνα το 1965. Σε μια επίσκεψή του στη Γεννάδειο Βιβλιοθήκη, βρίσκει στο τραπέζι του αναγνωστηρίου την Histoire de la littérature néo-hellénique του Κ. Θ. Δημαρά. Του τηλεφωνεί με όλη την αφέλεια και την ορμή της νιότης, και τον συναντά την ίδια μέρα. Ηταν εκείνος που τον έστρεψε «από την κλασική φιλολογία για την οποία υπήρχε μεγάλη βιβλιογραφία από την Αναγέννηση, στη νεοελληνική φιλολογία που ήταν ακόμη ανεξερεύνητο πεδίο». Ηταν η αρχή μιας μακράς καριέρας. «Πιστεύω στην έννοια του καιρού», θα πει σήμερα ο Ζακ Μπουσάρ, «στις ευκαιρίες που έρχονται μια φορά στη ζωή».
«Ο ελληνισμός είναι τρόπος ζωής»
Η περίπτωσή του δεν θεωρεί ότι είναι μοναδική. «Τραβάει τους ξένους ο ελληνισμός, l'hellénisme, είναι ένας τρόπος ζωής κι ένας τρόπος του σκέπτεσθαι» εξηγεί. Και όλα ξεκινούν από τη γλώσσα: «Τα ελληνικά είναι η μητρική γλώσσα του δυτικού πολιτισμού και είναι βασική για κάθε επάγγελμα όχι για το λεξιλόγιό της αλλά γιατί αποτελεί τη βάση της κριτικής σκέψης» προσθέτει.
Ωστόσο, μετά τη συνταξιοδότησή του δεν υπάρχει πανεπιστημιακός καθηγητής των ελληνικών στο γαλλόφωνο Πανεπιστήμιο του Μοντρεάλ ενώ στο αγγλόφωνο Πανεπιστήμιο McGill διδάσκεται ο ελληνικός πολιτισμός αλλά στην αγγλική γλώσσα. Παράλληλα, διέκοψε τις εργασίες του και το Κέντρο Νεοελληνικών Σπουδών του Πανεπιστημίου του Μοντρεάλ το οποίο διηύθυνε. Τον ρόλο της για την κατάσταση που έχει διαμορφωθεί έχει παίξει, εξηγεί, η γενικότερη συρρίκνωση των ανθρωπιστικών σπουδών και «η παρακμή των κλασικών σπουδών οι οποίες μας έφερναν φοιτητές που γνώριζαν ελληνικά».
Μια χορηγία που θα εξασφάλιζε την απασχόληση ενός διδάσκοντος ή επισκέπτες καθηγητές από την Ελλάδα στο πλαίσιο κάποιας σαββατικής άδειας θα έδιναν συνέχεια στις ελληνικές σπουδές στο Μοντρεάλ που γνώρισαν στο παρελθόν μεγάλη ακμή. Με 70.000 Ελληνες, το Μοντρεάλ είναι, λέει, «ελληνικό». Τα ελληνικά έχουν αναγνωριστεί ως μία από τις τοπικές γλώσσες και λόγω της πολιτικής του Κεμπέκ διδάσκεται στα σχολεία.
«Τα παιδιά του Κεμπέκ είναι τρίγλωσσα, το επίπεδο των δασκάλων είναι ιδιαίτερα υψηλό και για τους λόγους αυτούς η ελληνική κοινότητα του Μοντρεάλ είναι φαινόμενο» σχολιάζει, παροτρύνοντας πάντοτε παιδιά και γονείς στα σχολεία που επισκέπτεται «να μιλούν στο σπίτι ελληνικά».
Εχοντας τιμηθεί με τον Χρυσό Σταυρό της Λεγεώνας της Τιμής της Ελληνικής Δημοκρατίας από τον Πρόεδρο της Ελληνικής Δημοκρατίας Κωνσταντίνο Στεφανόπουλο το 2005, είναι διακεκριμένος φιλέλληνας της ελληνικής κοινότητας του Μοντρεάλ. Το εφετινό Μεγάλο Βραβείο των Γραμμάτων «κλείνει έναν κύκλο», όπως λέει, αδιάκοπης ενασχόλησης με τα ελληνικά γράμματα και ίσως λειτουργήσει ως κίνητρο για τη συνέχεια των πανεπιστημιακών ελληνικών σπουδών εκεί.
«Φτάνει να κάνει κάποιος ένα ταξίδι στην Ελλάδα και θα ξαναγυρίσει» συμπληρώνει, αναφέροντας ότι οι περισσότεροι από τους παλιούς φοιτητές του «έρχονται στην Ελλάδα χρόνο παρά χρόνο». Πάντως, δεν έχει παράπονα από την ελληνική πολιτεία: «Ολα αυτά τα χρόνια, έδιναν υποτροφίες σε φοιτητές για την εκμάθηση ελληνικών στο Σχολείο Ελληνικής Γλώσσας στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, μας έστελναν βιβλία και λεξικά».
Μελετητής αλλά και μεταφραστής ελληνικής λογοτεχνίας, έχει μεταφράσει στα ελληνικά ποιήματα του Κ. Π. Καβάφη, του Ανδρέα Εμπειρίκου, του Μίλτου Σαχτούρη, και πεζογραφήματα της Ζυράννας Ζατέλη, του Παύλου Μάτεσι, της Μαργαρίτας Καραπάνου κ.ά. Σαράντα δύο κούτες με ελληνικά βιβλία ήταν η προίκα που άφησε ο ίδιος στην ελληνική κοινότητα, που γιορτάζει εφέτος τα 120 χρόνια από τη γέννησή της, όταν άδειασε το γραφείο του.
Ανάμεσα στις σημειώσεις του βρέθηκε και μια μετάφραση του δραματικού ποιήματος «Θεοδώρα» που είχε κάνει για την Ειρήνη Παπά, ύστερα από πρόσκληση της ίδιας. «Με αναζήτησε το 1991 για να μεταφράσω στα γαλλικά αυτό το ποίημά της, έναν μονόλογο που ήδη έπαιζε επί σκηνής στα ελληνικά και στα αγγλικά, μεταφρασμένο από τον Μιχάλη Κακογιάννη. Μου έδωσε ένα δακτυλόγραφο του ποιήματος, σε 15 ενότητες, μια κασέτα που το διάβαζε και μια φωτογραφία της». Τη μετάφραση, που δεν εκδόθηκε στο μεταξύ, είχαν συζητήσει μαζί.
Η ποιητική σύνθεση εν προκειμένω έχει θέμα τη ζωή της βυζαντινής αυτοκράτειρας Θεοδώρας και περιλαμβάνει μια ενότητα με το επεισόδιο του βιασμού της, «μια πολύ έντονη και σκληρή σκηνή με τρομερές μεταφορές. "Τα παιδιά με τα βιολιά/ με χορδές χαράζουν τους καρπούς μου" αναφέρει σε δύο στίχους η Ειρήνη Παππά, κρύβοντας μέσα στην ελληνική λέξη "βιολί" το γαλλικό "le viol" που θα πει "βιασμός". Οταν της το επισήμανα εντυπωσιάστηκε, και συμφώνησε» λέει ο μεταφραστής. Πρώτη παρουσίαση του βιβλίου στην Κύπρο, τόπο καταγωγής της Θεοδώρας.
Το QRcode που συνοδεύει την έκδοση του έργου οδηγεί σε σύνδεσμο όπου ακούγεται η φωνή της σπουδαίας ελληνίδας θεραπαινίδας του θεάτρου να διαβάζει το ποίημα και να το σχολιάζει απευθυνόμενη στον μεταφραστή, ένα είδος επιστολής. «Η Ειρήνη Παπά ήταν έμφυτο ταλέντο στην ποίηση. Είχε απομνημονεύσει πολλά ποιήματα ως ηθοποιός και είχε πολύ ανεπτυγμένη αίσθηση του ποιητικού. Θα εξελισσόταν σε σπουδαία ποιήτρια αν είχε χρόνο να γράψει» καταλήγει ο Ζακ Μπουσάρ. Ισως γινόταν κι ο ίδιος καλός ποιητής. Εγραφε ποιήματα στα είκοσί του, μας αποκαλύπτει. «Αφησα την ποίηση όταν έγινα νεοελληνιστής» λέει. Το μετάνιωσε; Δεν χρειάστηκε καν να απαντήσει.
1
