Ο «ξένος στην πόρτα» και η αμφισβήτηση των θεσμών
Οι μεταναστευτικές και προσφυγικές ροές προς την Ευρώπη «λειτουργούν ως ένας από τους ισχυρότερους καταλύτες για την άνοδο της εξτρεμιστικής ρητορικής και την άμεση υπονόμευση των φιλελεύθερων δημοκρατικών θεσμών», υποστήριξε ο κ. Πικραμένος, επισημαίνοντας ότι, αν και η μετανάστευση αποτελεί ένα σύνθετο κοινωνικοοικονομικό φαινόμενο, «η πολιτική εργαλειοποίησή της έχει τροφοδοτήσει μια βαθιά κρίση εμπιστοσύνης στη δημοκρατική διακυβέρνηση». Στο πλαίσιο αυτό, υπογράμμισε ότι «η ποιότητα μιας δημοκρατίας κρίνεται τελικά από τον τρόπο με τον οποίο συμπεριφέρεται στους πιο ευάλωτους: τον ξένο που χτυπά την πόρτα της».
Η εξτρεμιστική ρητορική, εξήγησε, δεν στοχοποιεί μόνο τους μετανάστες, αλλά αμφισβητεί κυρίως τον ρόλο των θεσμών που διαχειρίζονται τις μεταναστευτικές ροές. Κυβερνήσεις, κοινοβούλια και διεθνή όργανα κατηγορούνται ότι αδυνατούν ή αρνούνται να προστατεύσουν τα εθνικά σύνορα, εξυπηρετώντας μια υποτιθέμενη παγκοσμιοποιημένη ατζέντα. Την ίδια ώρα, παρατήρησε, φόβοι για πολιτισμική αλλοίωση και θεωρίες συνωμοσίας καλλιεργούν ένα αίσθημα υπαρξιακής απειλής, το οποίο αξιοποιούν ακραίες πολιτικές δυνάμεις για να δικαιολογήσουν εξτρεμιστικές επιλογές. Το κλίμα αυτό ενισχύεται περαιτέρω από τη σύνδεση της μετανάστευσης με την ανεργία, τη στασιμότητα των μισθών και τις πιέσεις στο κοινωνικό κράτος, συντείνοντας στην καλλιέργεια ενός αισθήματος κοινωνικής αδικίας.
Οι συνέπειες, σύμφωνα με τον κ. Πικραμένο, είναι ιδιαίτερα σοβαρές για τους δημοκρατικούς θεσμούς, τόσο στην Ευρώπη όσο και στις Ηνωμένες Πολιτείες. «Το πλαίσιο ανθρωπίνων δικαιωμάτων και τα δικαστήρια που καλούνται να το εφαρμόσουν κατά την επίλυση διαφορών αμφισβητούνται», επισήμανε, ενώ «η προστασία των δικαιωμάτων των μειονοτήτων παρουσιάζεται ως "εμπόδιο" στη βούληση της πλειοψηφίας», γεγονός που ανοίγει τον δρόμο στη λήψη μέτρων που προσκρούουν στις δημοκρατικές αρχές.
Παράλληλα, υποστήριξε ότι επιχειρείται η απονομιμοποίηση των διεθνών συμβάσεων για το άσυλο, της Ευρωπαϊκής Ένωσης και των διεθνών δικαστηρίων. Η αμφισβήτηση, σημείωσε, δεν θα μπορούσε παρά να επεκταθεί και στο πεδίο της ενημέρωσης. Τα παραδοσιακά μέσα χαρακτηρίζονται «συστημικά» ή κατηγορούνται ότι μεταδίδουν «ψευδείς ειδήσεις», ακόμη και όταν παρουσιάζουν αντικειμενικά γεγονότα για την προσφυγιά και τη μετανάστευση. Αυτό έχει ως αποτέλεσμα, όπως ανέφερε, οι πολίτες να στρέφονται σε ψηφιακούς «θαλάμους αντήχησης», γνωστούς διεθνώς ως echo chambers, όπου αναπαράγεται η παραπληροφόρηση. Το προσφυγικό και η μετανάστευση εξελίσσονται, έτσι, σε βαθιά διχαστικά ζητήματα, με την πόλωση του «εμείς εναντίον αυτών» να υποκαθιστά την πολιτική συναίνεση και να δυσχεραίνει κάθε νομοθετικό συμβιβασμό.
Οι δημοκρατικοί θεσμοί, ωστόσο, δεν είναι άμοιροι ευθυνών, εξήγησε ο Πρόεδρος του ΣτΕ, τονίζοντας ότι «η αποτυχία των δημοκρατικών θεσμών να διαχειριστούν τις προσφυγικές και μεταναστευτικές ροές αποτελεσματικά και με διαφάνεια δημιουργεί ένα κενό». Ένα κενό που τροφοδοτεί τη δυσπιστία των πολιτών και ενισχύει την απήχηση αυταρχικών πολιτικών προτάσεων, οι οποίες υπόσχονται ασφάλεια εις βάρος των θεμελιωδών ελευθεριών. Η τάση αυτή, άλλωστε, αποτυπώνεται και στον ευρωπαϊκό εκλογικό χάρτη, με χαρακτηριστικό παράδειγμα την εντυπωσιακή άνοδο της AfD στη Γερμανία, αλλά και την ισχυρή παρουσία της Μαρίν Λεπέν και του Εθνικού Συναγερμού στη Γαλλία, ενόψει των κρίσιμων προεδρικών εκλογών του 2027.
Άσυλο υπό πολιορκία
Πέρα από την πολιτική εργαλειοποίηση ενός τόσο σύνθετου φαινομένου όπως το μεταναστευτικό, ο κ. Πικραμένος αναφέρθηκε και στις αυξανόμενες πιέσεις που δέχεται το διεθνές σύστημα ασύλου. Οι παρατεταμένοι πόλεμοι και οι πολιτικές διώξεις αναγκάζουν εκατομμύρια ανθρώπους να εγκαταλείπουν τις εστίες τους, ενώ η κλιματική αλλαγή, η περιβαλλοντική υποβάθμιση και τα ακραία καιρικά φαινόμενα δημιουργούν νέες κατηγορίες εκτοπισμένων, που δύσκολα εντάσσονται στους παραδοσιακούς κανόνες προστασίας. Όλα αυτά, μάλιστα, ενόσω οι παγκόσμιες οικονομικές ανισότητες τροφοδοτούν μικτές μεταναστευτικές ροές, καθιστώντας ολοένα δυσκολότερη τη διάκριση ανάμεσα σε όσους εγκαταλείπουν τις χώρες τους για να ξεφύγουν από κινδύνους και σε εκείνους που αναζητούν καλύτερες οικονομικές προοπτικές.
Οι εξελίξεις αυτές, τόνισε, δοκιμάζουν εκ των πραγμάτων το πλαίσιο προστασίας που στηρίζεται στη Σύμβαση της Γενεύης του 1951 για το καθεστώς των προσφύγων. Οι κυβερνήσεις καλούνται να εξισορροπήσουν τις ανθρωπιστικές τους υποχρεώσεις με τις ανησυχίες για την ασφάλεια, τους οικονομικούς περιορισμούς και τις πιέσεις του αυξανόμενου λαϊκισμού, καταφεύγοντας συχνά σε αυστηρότερους συνοριακούς ελέγχους και γραφειοκρατικά εμπόδια που δυσχεραίνουν την πρόσβαση στο άσυλο, ακόμη και για όσους πραγματικά το δικαιούνται. Απέναντι σε αυτές τις προκλήσεις, ο κ. Πικραμένος προέταξε τη διεθνή συνεργασία και τον επιμερισμό της ευθύνης μεταξύ των κρατών, υπογραμμίζοντας ότι «ο θεσμός του ασύλου πρέπει να αναγνωρίζει τα νέα αίτια εκτοπισμού, παραμένοντας παράλληλα σταθερά προσηλωμένος στο θεμελιώδες ανθρώπινο δικαίωμα της αναζήτησης προστασίας από τον κίνδυνο».
Δικαστές στην εποχή του αλγοριθμικού χάους
Ιδιαίτερη βαρύτητα, πάντως, απέδωσε ο Πρόεδρος του ΣτΕ και στις νέες απαιτήσεις που δημιουργεί η ψηφιακή εποχή για το δικαιοδοτικό έργο, με τον ίδιο να επισημαίνει ότι «η ποιότητα του κράτους συναρτάται με την ποιότητα του πληροφοριακού περιβάλλοντος που διαμορφώνει εκείνους που ασκούν την κρατική εξουσία».
Η νέα γενιά νομικών μεγαλώνει, εξάλλου, μέσα σε έναν κόσμο αλγορίθμων, κοινωνικών δικτύων, παραπληροφόρησης, πολιτικής πόλωσης και αμφισβήτησης της επιστημονικής γνώσης. «Οι δικαστές του αύριο προέρχονται ακριβώς από αυτό το περιβάλλον», παρατήρησε, για να σταθεί εν συνεχεία στην έννοια της «επιστημικής ανεξαρτησίας», δηλαδή στην «ικανότητα των δικαστών να αντιστέκονται στην παραπληροφόρηση και στη διάδοση αμφιλεγόμενων επιστημονικών ισχυρισμών και γνωστικών κατασκευών». Πρόκειται για μια νέα διάσταση της δικαστικής ανεξαρτησίας, που απαιτεί αξιόπιστες πηγές, έγκυρη επαλήθευση των πληροφοριών και «υψηλό επίπεδο αξιολόγησης των αποδεικτικών στοιχείων, του νομικού συλλογισμού και της αιτιολογημένης κρίσης», στοιχεία που συνδέονται με την «επιστημική ανθεκτικότητα».
Τέλος, ο κ. Πικραμένος αναφέρθηκε και στην ανάγκη διαφύλαξης της ανθρώπινης σοφίας απέναντι στη ραγδαία ανάπτυξη της Τεχνητής Νοημοσύνης, ορίζοντάς την ως «τη συνετή εφαρμογή της γνώσης με επίγνωση των αβεβαιοτήτων και των συνεπειών για τον άνθρωπο». Επικαλούμενος, μάλιστα, τη θέση φιλοσόφου που ασχολείται με τον σχεδιασμό συστημάτων ΤΝ, στάθηκε στην ανάγκη δημιουργίας συστημάτων που «ιεραρχούν την έρευνα πάνω από το αποτέλεσμα».
Η αξία τους, δηλαδή, πρέπει να βρίσκεται τόσο στην αναζήτηση και την κριτική εξέταση των πληροφοριών όσο και στην παραγωγή απαντήσεων. Με αυτόν τον τρόπο, η ΤΝ, όπως και η συλλογική ανθρώπινη σκέψη, θα μπορούν «όχι μόνο να επιλύουν προβλήματα, αλλά και να κατανοούν τους περιορισμούς των δικών τους λύσεων», υποστήριξε.
