Ηεικόνα είναι εντυπωσιακή: ένα σύγχρονο κινηματογραφικό κοινό κάθεται μέσα στο σκοτάδι, με τα πρόσωπα φωτισμένα από τη λάμψη ενός τεράστιου μυθολογικού κόσμου που ξεδιπλώνεται στη μεγάλη οθόνη. Στη μία πλευρά της αίθουσας, ένας έφηβος παρακολουθεί τον Οδυσσέα να μάχεται με τέρατα και θεούς• στην άλλη, ένας μεγαλύτερος σε ηλικία θεατής κρατά στα χέρια του ένα καινούργιο αντίτυπο της «Οδύσσειας» του Ομήρου, γυρίζοντας τις σελίδες ενός ποιήματος που γράφτηκε σχεδόν πριν από 3.000 χρόνια. Ανάμεσα στους δύο κόσμους – το Χόλιγουντ και την ομηρική Ελλάδα – αναδύεται ένα νέο πολιτιστικό φαινόμενο.
Η κυκλοφορία της Οδύσσειας του Κρίστοφερ Νόλαν έχει δημιουργήσει αυτό που πολλοί ακαδημαϊκοί αποκαλούν «φαινόμενο Οδύσσειας»: ένα κύμα ανανεωμένου δημόσιου ενδιαφέροντος για τον Όμηρο, την αρχαία ελληνική λογοτεχνία και τον κλασικό κόσμο.
Πανεπιστήμια, μεταφραστές, καθηγητές και εκδότες καταγράφουν αυξημένο ενδιαφέρον, όμως το κρίσιμο ερώτημα παραμένει: μπορεί ο ενθουσιασμός που δημιουργήθηκε από τον κινηματογράφο να μετατραπεί σε μια σταθερή ενασχόληση με ένα από τα σπουδαιότερα έργα της παγκόσμιας λογοτεχνίας;
Μιλώντας αποκλειστικά στο ΒΗΜΑ, κορυφαίοι Βρετανοί κλασικοί φιλόλογοι υποστηρίζουν ότι η ευκαιρία είναι τεράστια – αλλά η μετατροπή του κινηματογραφικού ενθουσιασμού σε πραγματική πνευματική περιέργεια θα απαιτήσει προσπάθεια.
Για τον Τιμ Γουίτμαρς, Βρετανό κλασικό φιλόλογο και καθηγητή Ελληνικών στο Πανεπιστήμιο του Κέιμπριτζ, η επιτυχία της ταινίας του Νόλαν αποτελεί μια σπάνια ευκαιρία για όσους ασχολούνται με τον αρχαίο κόσμο.
«Ήταν ξεκάθαρα μια τεράστια επιτυχία και οι άνθρωποι συζητούν επίσης για την αντίδραση των κλασικών φιλολόγων απέναντι στην ταινία», λέει.
«Άρα έχουμε μια μεγάλη ευκαιρία εδώ. Αλλά το αν μπορούμε πράγματι να μετατρέψουμε αυτό το ενδιαφέρον σε γνήσιο ενδιαφέρον για την ανάγνωση της Οδύσσειας, ακόμη και σε μετάφραση, αυτό είναι το ερώτημα του ενός εκατομμυρίου δολαρίων, γιατί φυσικά οι άνθρωποι δεν διαβάζουν τόσο πολύ όσο παλαιότερα. Και δυσκολευόμαστε κάποιες φορές με τον αριθμό των φοιτητών στα τμήματα Κλασικών Σπουδών».
Ο Γουίτμαρς θεωρεί ιδιαίτερα σημαντικό το γεγονός ότι η ταινία αφορά την Οδύσσεια και όχι την Ιλιάδα.
«Είναι καλό που πρόκειται για την Οδύσσεια και όχι για την Ιλιάδα. Νομίζω ότι η Οδύσσεια είναι πολύ πιο προσιτή στους σύγχρονους αναγνώστες. Είναι περισσότερο σαν μυθιστόρημα, είναι πιο συναρπαστική, πιο ποικιλόμορφη και έχει μεγαλύτερη αφηγηματική πολυπλοκότητα από την Ιλιάδα».
Ωστόσο, προειδοποιεί ότι η αύξηση στις πωλήσεις βιβλίων δεν αποτελεί από μόνη της απόδειξη ότι δημιουργείται ένα νέο κύμα ενδιαφέροντος για την αρχαιότητα.
«Μια αύξηση στις πωλήσεις της Οδύσσειας δεν αποτελεί απαραίτητα απόδειξη για κάτι, γιατί όλοι γνωρίζουμε ότι οι άνθρωποι μπορούν να αγοράσουν βιβλία και μετά να μην τα διαβάσουν».
«Το πραγματικό ερώτημα είναι πώς εμείς, στον χώρο μας, θα εργαστούμε σκληρά ώστε να μετατρέψουμε το σημερινό ενδιαφέρον σε πραγματικό, αν θέλετε, ακαδημαϊκό ενδιαφέρον για την αρχαιότητα».
Σχετικά με το ενδιαφέρον για την εκμάθηση Αρχαίων Ελληνικών, ο καθηγητής επισημαίνει ότι χρειάζεται χρόνος για να φανεί αν η κινηματογραφική επιτυχία θα οδηγήσει σε νέες εγγραφές.
«Στο Ηνωμένο Βασίλειο δεν έχουμε πολλά Αρχαία Ελληνικά στα σχολεία. Υπάρχουν κάποια σχολεία που τα διδάσκουν, αλλά όχι πολλά. Οι ευκαιρίες δεν θα έλεγα ότι είναι ανύπαρκτες, αλλά είναι μάλλον περιορισμένες». Αναφέρεται επίσης σε ένα προσωπικό παράδειγμα που δείχνει τη διαφορά ανάμεσα στον αρχικό ενθουσιασμό και στη βαθύτερη ενασχόληση.
Μετά την κυκλοφορία της ταινίας δημιούργησε ένα σύντομο βίντεο μαζί με συναδέλφους του, στο οποίο συζητούσαν την Οδύσσεια από την οπτική των κλασικών φιλολόγων. Το βίντεο είχε τεράστια επιτυχία, συγκεντρώνοντας περίπου 65.000 προβολές.
Στη συνέχεια δημιούργησε ένα δεύτερο βίντεο, διάρκειας μόλις δέκα λεπτών, που εξηγούσε ότι οι δύο πρώτες γραμμές της Οδύσσειας στα Αρχαία Ελληνικά μπορούν να διαβαστούν ακόμη και από ανθρώπους με ελάχιστη εμπειρία. Αυτό το βίντεο είχε πολύ μικρότερη απήχηση: περίπου 1.200 προβολές.
«Αυτό είναι το ζήτημα της μετάβασης», λέει. «Το ενδιαφέρον για μια ταινία του Χόλιγουντ είναι ένα πράγμα. Η μετατροπή αυτού του ενδιαφέροντος σε ακαδημαϊκό ενδιαφέρον, το οποίο απαιτεί αρκετή πνευματική προσπάθεια, είναι μια πραγματικά δύσκολη πρόκληση».
«Αλλά μπορεί κανείς να πει ότι αν 60.000 άνθρωποι παρακολούθησαν τη συζήτηση για την ταινία και από αυτούς οι 1.200 ενδιαφέρθηκαν αρκετά ώστε να προσπαθήσουν να ασχοληθούν λίγο με τα Αρχαία Ελληνικά, αυτό είναι ένα πραγματικό αποτέλεσμα».
«Είναι ένας άνθρωπος στους 60 που βρήκε ενδιαφέρον για τα Αρχαία Ελληνικά και ο οποίος διαφορετικά πιθανότατα δεν θα είχε ποτέ αυτή την εμπειρία».
Μια νέα γενιά ανακαλύπτει τον Όμηρο
Στο Πανεπιστήμιο του Ντάραμ, η καθηγήτρια Κλασικών Σπουδών και Αρχαίας Ιστορίας Έντιθ Χολ πιστεύει ότι η επίδραση της ταινίας είναι ήδη ορατή. «Ναι, απολύτως, το βλέπουμε ήδη», λέει. «Έχω λάβει πολλά emails και μηνύματα από ανθρώπους που μου λένε ότι θέλουν να σπουδάσουν Κλασικές Σπουδές. Με ρωτούν: πώς μπορούν να κάνουν ένα πτυχίο Κλασικών Σπουδών;»
Η Χολ αναφέρεται επίσης στη θεαματική αύξηση της ζήτησης για μεταφράσεις της Οδύσσειας, ιδιαίτερα για την πολυσυζητημένη μετάφραση της Έμιλι Γουίλσον. «Η φίλη μου Έμιλι Γουίλσον, η οποία έκανε τη μετάφραση της Οδύσσειας, μου έχει πει ότι οι πωλήσεις του βιβλίου της έχουν εκτοξευθεί τις τελευταίες δέκα ημέρες», αναφέρει.
Αν και δεν διαθέτει συγκεκριμένα στοιχεία για το μέγεθος της αύξησης, η καθηγήτρια υπογραμμίζει ότι η άνοδος είναι ιδιαίτερα σημαντική. «Μου είπε ότι πρόκειται για μια πολύ μεγάλη αύξηση. Εγώ η ίδια έχω δεχθεί έναν πολύ μεγάλο αριθμό emails από ανθρώπους που ρωτούν για το πώς μπορούν να έρθουν να σπουδάσουν Κλασικές Σπουδές στο Ντάραμ και είμαι βέβαιη ότι αυτό θα κάνει μεγάλη διαφορά».
Η Έντιθ Χολ εκτιμά ότι η επίδραση της ταινίας πιθανότατα δεν θα παραμείνει στο ίδιο επίπεδο για πάντα, αλλά θα αφήσει ένα μακροχρόνιο αποτύπωμα. «Νομίζω ότι θα υπάρξει μια κάποια υποχώρηση μετά από δύο ή τρία χρόνια, αλλά πιστεύω ότι μια ολόκληρη γενιά εφήβων σήμερα θα γνωρίζει τη βασική ιστορία της Οδύσσειας.
Αυτό σημαίνει ότι κάθε φορά που θα γίνεται συζήτηση για το έργο ή θα εμφανίζονται νέες διασκευές και εκδοχές του, θα εδραιώνεται όλο και περισσότερο ως ένα από τα σπουδαιότερα έργα λογοτεχνίας».
Ο νόστος, η επιστροφή στην πατρίδα και η αιώνια γοητεία της Οδύσσειας
Για την Έντιθ Χολ, η διαχρονικότητα της Οδύσσειας βρίσκεται πάνω απ' όλα στην ιδέα του νόστου, της επιστροφής στο σπίτι. «Είναι μια πολύ μεγάλη ερώτηση, αλλά νομίζω ότι το θέμα του νόστου, της επιστροφής στην πατρίδα, είναι μια απόλυτα αρχέτυπη ιστορία», λέει.
«Υπάρχουν μύθοι επιστροφής σε κάθε πολιτισμό του κόσμου, όχι μόνο στην ελληνική μυθολογία. Οι αρχαίες αιγυπτιακές ιστορίες έχουν ανθρώπους που επιστρέφουν στο σπίτι, ενώ ακόμη και οι σαπουνόπερες έχουν ανθρώπους που επιστρέφουν: επιστρέφουν από τη φυλακή, επιστρέφουν από ταξίδια». Όμως, όπως εξηγεί, η πραγματική δυσκολία είναι ότι κανείς δεν μπορεί ποτέ να επιστρέψει ακριβώς στο ίδιο σπίτι που άφησε.
«Δεν μπορείς ποτέ πραγματικά να γυρίσεις σπίτι, αυτό είναι το πρόβλημα, γιατί το σπίτι δεν θα είναι το ίδιο, εσύ θα έχεις αλλάξει και το σπίτι θα έχει αλλάξει. Είναι ένα διαχρονικό ανθρώπινο πρόβλημα».
Η καθηγήτρια θυμίζει ότι δεν είναι η πρώτη φορά που η Οδύσσεια γνωρίζει μια μεγάλη αναβίωση στον αγγλόφωνο κόσμο. Μετά τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο, η μετάφραση του Έβαντζελιν Ριέ (E.V. Rieu) για τον εκδοτικό οίκο Penguin έγινε τεράστια επιτυχία και παρέμεινε για χρόνια ένα από τα πιο δημοφιλή βιβλία.
«Η μετάφραση του Rieu ήταν πολύ γρήγορη στον ρυθμό, διάβαζε κανείς την Οδύσσεια σαν μυθιστόρημα. Ήταν το βιβλίο με τις περισσότερες πωλήσεις της Penguin για 20 χρόνια, αυτό είναι γεγονός». Η επιτυχία εκείνη, εξηγεί, συνδεόταν με την ιστορική συγκυρία.
«Ήταν μια μεταπολεμική περίοδος όπου πολλές οικογένειες είχαν τους άνδρες τους να επιστρέφουν από τον πόλεμο. Νομίζω ότι αυτός ήταν ο βασικός λόγος που η ιστορία είχε τέτοια απήχηση».
«Η μητέρα όλων των ιστοριών»
Η Έντιθ Χολ υποστηρίζει ότι η δύναμη της Οδύσσειας δεν περιορίζεται μόνο στην επιστροφή του Οδυσσέα. «Στην πραγματικότητα, η Οδύσσεια είναι η μητέρα όλων των ιστοριών», λέει. «Δεν είναι μόνο μια ιστορία επιστροφής στο σπίτι. Είναι λίγο σαν ταινία εκδίκησης, σαν μια ταινία του Κλιντ Ίστγουντ, γιατί έχεις μια οικογένεια που καταπιέζεται και περιμένεις σε όλο το ποίημα μέχρι τη μεγάλη σκηνή βίας της εκδίκησης, σαν μια μονομαχία σε γουέστερν».
Παράλληλα, είναι και μια ιστορία αγάπης. «Έχει δύο χωρισμένους εραστές που τελικά επανενώνονται. Είναι ένα ταξιδιωτικό αφήγημα, σαν μια ταινία δρόμου, όπως άνθρωποι που διασχίζουν την Αμερική συναντώντας διαφορετικά μέρη και διαφορετικούς τύπους ανθρώπων». Αλλά η Οδύσσεια είναι επίσης, σύμφωνα με την ίδια, πρόδρομος της επιστημονικής φαντασίας.
«Τα διαφορετικά νησιά στα οποία φτάνει ο Οδυσσέας και τα διαφορετικά υπερφυσικά πλάσματα που συναντά – είτε είναι ο Κύκλωπας, είτε μια γυναίκα που μετατρέπει ανθρώπους σε γουρούνια, είτε οι Σειρήνες – μοιάζουν με τον Κάπτεν Κερκ που φτάνει σε έναν διαφορετικό πλανήτη σε κάθε επεισόδιο του Star Trek».
«Η Ιλιάδα είναι υπέροχη, αλλά είναι μία μόνο ιστορία: η πολιορκία της Τροίας. Η Οδύσσεια περιλαμβάνει όλα τα είδη ιστοριών μέσα σε μία, και αυτό την κάνει απεριόριστα ευέλικτη».
Η Χολ εκτιμά ότι ο Νόλαν επέλεξε κυρίως τη δράση και την περιπέτεια, αλλά θα προτιμούσε μια ακόμη πιο σύνθετη ψυχολογική προσέγγιση του ήρωα.
«Η Οδύσσεια του Ομήρου είναι πολύ πιο σύνθετη ψυχολογικά. Ο Οδυσσέας μένει μακριά περισσότερο απ' όσο χρειάζεται και δεν αισθάνεται ενοχές για την Τροία. Αυτό δεν είναι το κίνητρό του στο έπος».
«Περνά έναν ολόκληρο χρόνο με την πανέμορφη βασίλισσα Κίρκη – έναν ολόκληρο χρόνο – χωρίς να υπάρχει ανάγκη να το κάνει. Και στο τέλος της Οδύσσειας μαθαίνουμε ότι σύντομα θα φύγει ξανά για νέα ταξίδια». Για την καθηγήτρια, αυτό κάνει τον χαρακτήρα πολύ πιο ενδιαφέρον.
«Είναι μια πολύ πιο ενδιαφέρουσα υπαρξιακή ιστορία για αυτό που στα αγγλικά αποκαλούμε "rolling stone", τον άνθρωπο που δεν μπορεί να εγκατασταθεί. Όλοι γνωρίζουμε ανθρώπους σαν αυτόν».
Οι καθηγητές βλέπουν ήδη το «φαινόμενο Οδύσσεια»
Η ανανεωμένη αυτή γοητεία για τον αρχαίο κόσμο γίνεται αισθητή και πέρα από τα πανεπιστήμια. Ο Τζο Χάιτνερ, ιδρυτής της εταιρείας Titanium Tutors, δήλωσε στο ΒΗΜΑ ότι η ζήτηση για μαθήματα Κλασικών Σπουδών έχει αυξηθεί αισθητά μετά την προβολή της ταινίας.
«Ήταν πραγματικά πολύ ευχάριστο να διαπιστώσουμε μια σημαντική αύξηση στη ζήτηση για μαθήματα Κλασικών Σπουδών μετά τη νέα ταινία The Odyssey. Πέρα από την επιχειρηματική πλευρά, είναι βαθιά ενθαρρυντικό να βλέπεις να αναζωογονείται το ενδιαφέρον για ένα αντικείμενο που ορισμένοι θεωρούσαν ότι κινδύνευε σε έναν κόσμο που επικεντρώνεται ολοένα και περισσότερο στην επιστήμη και την τεχνολογία.»
Παρότι ο ίδιος δεν έχει ακόμη παρακολουθήσει την ταινία, δηλώνει ότι ανυπομονεί να τη δει. Παραθέτει μάλιστα συγκεκριμένα παραδείγματα.
«Τέσσερα από τα πιο πρόσφατα αιτήματα που έλαβα για ιδιαίτερα μαθήματα Αρχαίων Ελληνικών προήλθαν από ανθρώπους που ανέφεραν ως αφορμή την ταινία. Οι δύο ήταν ενήλικες που είχαν ήδη ενδιαφέρον για τον κλασικό κόσμο, ενώ οι άλλοι δύο είναι φοιτητές που σπουδάζουν εντελώς διαφορετικά αντικείμενα, αλλά γοητεύτηκαν από τον Όμηρο αφού είδαν την ταινία.»
Όπως εξηγεί, τα αιτήματα αυτά αφορούσαν τη δική του προσωπική υπηρεσία διδασκαλίας, όμως και στην Titanium Tutors η ομάδα πωλήσεων έχει διαπιστώσει σημαντική αύξηση των αιτημάτων τόσο για Αρχαία Ελληνικά όσο και για Κλασικό Πολιτισμό.
Άρμαντ Ντ'Ανγκούρ: «Ο Νόλαν ήταν καλός για... τις κλασικές σπουδές»
Παρόμοια εικόνα μεταφέρει και ο Άρμαντ Ντ'Ανγκούρ, καθηγητής Κλασικών Σπουδών στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης. «Αναμφίβολα», λέει όταν ερωτάται αν η ταινία μπορεί να αφήσει μόνιμο αποτύπωμα στο ενδιαφέρον του κοινού για την αρχαιότητα.
«Ήταν ένα τεράστιο γεγονός, με εκατομμύρια ανθρώπους να συρρέουν για να τη δουν. Η συζήτηση και η αντιπαράθεση γύρω από την ταινία συνέβαλαν ακόμη περισσότερο στη δημοσιότητά της.» Ο ίδιος πιστεύει ότι πολλοί θεατές θα θελήσουν τώρα να ανακαλύψουν το έργο που ενέπνευσε την ταινία.
«Πολλοί θα θελήσουν να μάθουν περισσότερα για το υπόβαθρο που ενέπνευσε την ιστορία και αυτό το ενδιαφέρον θα διατηρηθεί, ιδιαίτερα αν η επιτυχία της ταινίας οδηγήσει και άλλους δημιουργούς να γυρίσουν ταινίες με αντίστοιχα θέματα.»
Ο Ντ'Ανγκούρ σημειώνει ότι ήδη έχει παρατηρήσει μεγάλη αύξηση στις συζητήσεις γύρω από τον Όμηρο και την αρχαία Ελλάδα.
«Έχει υπάρξει τεράστια αύξηση στις συζητήσεις στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης και στις αναζητήσεις για διαδικτυακές πηγές σχετικά με τον Όμηρο και την Αρχαία Ελλάδα. Αν και είναι δύσκολο να ποσοτικοποιηθεί, φαίνεται πολύ πιθανό ότι αυτό θα οδηγήσει σημαντικό αριθμό ανθρώπων να ασχοληθούν πιο ουσιαστικά με αυτά τα αντικείμενα.»
Με χιούμορ, προσθέτει: «Όπως είπα και στον μεταφραστή Ντάνιελ Μέντελσον, ο Νόλαν ήταν σίγουρα καλός για... τις επιχειρήσεις μας.»
Οι αναγνώστες επιστρέφουν στον Όμηρο
Ο καθηγητής της Οξφόρδης θεωρεί ότι υπάρχουν ήδη αποδείξεις πως το κινηματογραφικό κοινό στρέφεται προς το πρωτότυπο έργο. «Αυτό αποδεικνύεται από το γεγονός ότι η μετάφραση της Έμιλι Γουίλσον έχει ξεπεράσει το ένα εκατομμύριο αντίτυπα. Οι άνθρωποι παρακολούθησαν την ταινία και στη συνέχεια στράφηκαν στο ίδιο το έπος.»
Ο ίδιος αναφέρει ότι πολλοί άνθρωποι, κάθε ηλικίας, του ζητούν πλέον να τους προτείνει μεταφράσεις της Οδύσσειας. «Συνήθως προτείνω τη μετάφραση του Φέιγκλς για έμμετρη απόδοση και του Χάμοντ για πεζή μετάφραση, αν και υπάρχουν πολλές εξαιρετικές επιλογές. Εγώ ο ίδιος εργάζομαι πάνω σε μια νέα, εύληπτη μετάφραση, στίχο προς στίχο.»
Γιατί η Οδύσσεια εξακολουθεί να συγκινεί
Για τον Άρμαντ Ντ'Ανγκούρ, οι λόγοι είναι πολλοί. «Υπάρχουν τόσα πολλά στοιχεία που εξακολουθούν να αγγίζουν το σημερινό κοινό. Η ιδέα της εκδίκησης απέναντι στους εχθρούς παραμένει παράξενα ικανοποιητική και αποτελεί βασικό στοιχείο της επιστροφής του Οδυσσέα.» Εξίσου σημαντική είναι, όπως λέει, η ίδια η δομή της αφήγησης.
«Ο θαυμάσιος τρόπος με τον οποίο ο Οδυσσέας αφηγείται τις περιπέτειές του μέσα από αναδρομές εξακολουθεί να εντυπωσιάζει τους αναγνώστες.» Η ιδέα του νόστου, της επιστροφής στην πατρίδα, εξακολουθεί να συγκινεί βαθιά, ενώ οι σκηνές αναγνώρισης – ο Άργος, η Ευρύκλεια, ο Τηλέμαχος και τελικά η Πηνελόπη – παραμένουν από τις πιο συγκινητικές στιγμές της παγκόσμιας λογοτεχνίας, ακόμη κι αν οι κινηματογραφικές διασκευές δεν τις αποδίδουν πάντοτε με τον ίδιο τρόπο.
Παράλληλα, η Οδύσσεια είναι γεμάτη ανθρώπινες ιστορίες. «Είναι μια ιστορία για τον έρωτα και την επιθυμία, για τον πόνο και τη μνήμη, για το χιούμορ, τη μοίρα, την εκδίκηση, την επιστροφή στην πατρίδα και τη συντροφικότητα.
Τα τέρατα και οι τρομακτικές μορφές, ιδιαίτερα ο Κύκλωπας, θα ασκούν πάντοτε γοητεία, ειδικά σε μια εποχή όπου οι νέοι δείχνουν να συναρπάζονται από το τερατώδες.»
Οι αναπόφευκτες παρανοήσεις
Όλοι οι ακαδημαϊκοί συμφωνούν ότι μια κινηματογραφική διασκευή δεν μπορεί να αποδώσει απόλυτα την ιστορική πραγματικότητα. Ο Ντ'Ανγκούρ επισημαίνει ότι οι ταινίες δημιουργούν αναπόφευκτα παρανοήσεις σχετικά με το ιστορικό, θρησκευτικό και κοινωνικό πλαίσιο της εποχής.
«Κανείς δεν κωπηλατούσε φορώντας πλήρη πανοπλία, όπως βλέπουμε στην ταινία του Νόλαν», παρατηρεί χαρακτηριστικά. Επιπλέον, θεωρεί ότι η απεικόνιση των θεών αποτελεί ένα στοιχείο που λειτουργεί εξαιρετικά στη λογοτεχνία αλλά είναι σχεδόν αδύνατον να αποδοθεί με επιτυχία στον κινηματογράφο.
«Ίσως η μεγαλύτερη παρανόηση είναι ότι οι άνθρωποι της αρχαιότητας παρουσιάζονται είτε ως εντελώς ξένοι προς εμάς είτε, αντίθετα, ως άνθρωποι ακριβώς ίδιοι με εμάς.»
Παρ' όλα αυτά, θεωρεί ότι τα οφέλη των κινηματογραφικών διασκευών είναι πολύ περισσότερα από τους κινδύνους. «Πολλοί θα μείνουν μόνο στην ταινία. Όμως έχει ήδη παρατηρηθεί τεράστια αύξηση στις πωλήσεις του έπους και έντονο ενδιαφέρον για περαιτέρω μελέτη.
Οι διασκευές διατηρούν τα μεγάλα έργα ζωντανά και ενθαρρύνουν πολλούς θεατές να προχωρήσουν σε βαθύτερη εξερεύνησ